Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna

14 listopada 2018

NR 103 (Listopad 2018)

Umiejętność krytycznego myślenia

0 318

Żyjąc we współczesnym świecie, narażeni jesteśmy na odbiór ogromnej liczby informacji. Nie wszystkie są ważne, wartościowe, niektóre mogą stanowić tzw. fake news, czyli fałszywe wiadomości. Dlatego duże znaczenie ma umiejętność ich filtrowania, oddzielania tego, co dla nas istotne, od informacji zaśmiecających umysł, innymi słowy – umiejętność krytycznego myślenia.

Według Pauli Pilarskiej „krytyczne myślenie polega na ocenianiu napływających informacji, myśli i opinii własnych oraz cudzych, podnosi umiejętności rozpoznawania i odrzucania błędnych idei. Prowadzi do minimalizowania błędów, które często wynikają z patrzenia na problemy z subiektywnej perspektywy (np. kultury, w której zostaliśmy wychowani). Krytyczne myś­lenie powinno być wolne od emocji i presji społecznej, bo to pozwala dostrzegać wiele opcji, możliwości, rozwiązań (myślenie czarno-białe jest jedną z największych przeszkód). Prowadzi do intelektualnej niezależności, pozwala na zgłębianie i rozwiązywanie problemów, na odrzucanie fałszywych sądów, na kwestionowanie uznanych autorytetów i tradycji”1.
Myślenie krytyczne jest procesem składającym się z następujących etapów:

  • Etap 1. Jednostka otrzymuje pewną informację. 
  • Etap 2. Jednostka przetwarza i analizuje informację, odpowiadając na różnorodne pytania.
  • Etap 3. Jednostka dochodzi do pewnych wniosków, tym samym tworząc lub nabywając nową wiedzę opartą na ważnych i zgodnych z rzeczywistością informacjach. 

Myśliciel krytyczny 

Osobę myślącą krytycznie charakteryzują określone cechy i zachowania. Ktoś taki:

  1. jest ciekawy,
  2. ciągle poszukuje nowatorskich rozwiązań,
  3. zadaje pytania,
  4. jest dociekliwy,
  5. potrafi przyznać się do niewiedzy i braku rozumienia pewnych kwestii,
  6. lubi się uczyć i dzielić zdobytą wiedzą,
  7. dąży do uzasadnienia własnych przekonań, wartości, założeń,
  8. wie, czym jest fakt, a czym opinia, 
  9. zapoznaje się z wszystkimi faktami, a następnie wydaje opinię,
  10. poddaje refleksji swoje myśli,
  11. akceptuje opinie i wartości innych,
  12. poszukuje dowodów potwierdzających hipotezy,
  13. wie, jak ważne jest przedstawianie argumentów,
  14. jest dobrym obserwatorem,
  15. analizuje otaczającą go rzeczywistość,
  16. wytrwale dąży do celu,
  17. potrafi przewidywać konsekwencje wynikające z podjętych decyzji,
  18. bez problemu rozwiązuje konflikty,
  19. określa i wyraża własne potrzeby,
  20. prezentuje własny punkt widzenia w sposób ustrukturyzowany, przemyślany,
  21. jest empatyczny,
  22. rozpoznaje i nazywa emocje.

Etapy nabywania umiejętności krytycznego myślenia 

  1. Podawanie w wątpliwość różnych spraw – chcąc myśleć krytycznie, warto sprzeciwiać się pewnym informacjom do momentu ich wyjaśnienia. Kwestionować możemy czyjeś oświadczenia, założenia, własne przekonania. By rozwiać wszelkie wątpliwości i mieć pewność co do słuszności tychże spraw, należy być dociekliwym i zadawać pytania, które pomogą odróżnić fałszywe i niewarte uwagi wiadomości od tych naprawdę ważnych. Przykładem działań realizowanych w tym obszarze jest organizacja debaty klasowej.
  2. Samodzielne myślenie – ważne są aktywne sposoby myślenia, dzięki którym wyzwalamy kreatywność, twórcze działanie i jesteśmy bardziej pewni swoich racji. Przykładem działań podejmowanych w ramach realizacji tego etapu jest organizacja olimpiady kreatywności, mającej na celu inicjowanie nowatorskich rozwiązań w różnych dziedzinach. 
  3. Ocenianie dowodów – podając w wątpliwość wszelkie sprawy, należy zebrać dowody, które świadczą o ich wartości. Dzięki ocenie dowodów możemy wskazać rzetelne i autentyczne informacje. W ramach realizacji tego działania warto przeprowadzić zajęcia dotyczące fake news i propagandy; przydatna może okazać się charakterystyka czterech technik propagandy2:
  • Propaganda – gra na ludzkich emocjach, jak strach, nadzieja, złość, frustracja czy współczucie, po to, by osiągnąć pożądany cel. W głębszym sensie jest to gra umysłu – biegli propagandziści wykorzystują ludzkie lęki i uprzedzenia. Skutecznie rozumieją, jak formułować komunikaty działające na emocje, wywołujące ekscytację i wzburzenie, co z kolei tłumi krytyczne myślenie. Pod wpływem aktywowania uczuć odbiorca jest emocjonalnie poruszony komunikatem. Kolejną bronią, którą może wykorzystać osoba stosująca propagandę, jest przypinanie etykietek. Jakie emocje są ważne dla twórców propagandy? Lęk, litość, złość, podniecenie, współczucie, nienawiść, niechęć – wszystkie one mogą zostać wzmocnione poprzez wykorzystanie odpowiednich etykiet.
  • Propaganda może wykorzystywać dokładne i prawdziwe informacje, jak również półprawdy, opinie, kłamstwa i fałsz. Skuteczna propaganda stosuje proste historie, które są już znane i sprawdzone, często przy użyciu metafor, obrazów czy powtórzeń, i które sprawiają, że opowiedziane historie wydają się naturalne i „prawdziwe”. Nadmierne upraszczanie jest skuteczne, kiedy chwytliwe i łatwe do zapamiętania krótkie wyrażenia zastępują krytyczne myślenie. Zbytnio uproszczone informacje nie składają się na wiedzę ani nie prowadzą do zrozumienia, ale ponieważ ludzie w sposób naturalny próbują zredukować zawiłości, ta forma propagandy może być skuteczna.
  • Skuteczna propaganda przekazuje komunikaty, motywy i język, które bezpośrednio przyciągają konkretne grupy społeczne. Propagandziści mogą przyciągać ze względu na członka rodziny, twoją tożsamość rasową, przynależność etniczną, a nawet hobby, ulubionych celebrytów, przekonania i wartości czy też osobiste aspiracje i nadzieje na przyszłość. Czasami aktywuje się uniwersalne, najbardziej zakorzenione wartości ludzkie – potrzebę kochania i bycia kochanym, poczucie przynależności i miejsca – w nie również może uderzać propaganda. Poprzez tworzenie komunikatów, które bezpośrednio odnoszą się do potrzeb i lęków określonych grup, propaganda staje się osobista i ważna. Kiedy komunikaty są osobiście istotne, ludzie zwracają na nie uwagę i wychwytują główne przekazy i idee.
  • Propaganda może służyć jako forma politycznej i społecznej wojny w celu zidentyfikowania i upodlenia przeciwników. Może również kwestionować zasadność, wiarygodność, wierność, a nawet naturę swoich przeciwników oraz ich idee. Ze względu na fakt, że w sposób naturalny konflikt przyciąga ludzi, propagandziści strategicznie wykorzystują kontrowersję w celu zwrócenia uwagi. Atakowanie przeciwnika zachęca także do myślenia typu „albo–albo” lub „my–oni”, które tłumi rozważanie bardziej złożonych informacji i idei. Propaganda może być również wykorzystana do kompromitacji osób, niszczenia reputacji, wyłączenia poszczególnych grup ludzi, wzbudzania nienawiści i kultywowania obojętności.
  1. Logiczne i analityczne myślenie – wprowadzaj w pracy z uczniami sposoby rozwijające ich umiejętność rozumowania; można w tym celu wykorzystać m.in. sudoku, krzyżówki, wykreśl...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy