Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Pracownia innowacji

2 kwietnia 2021

NR 123 (Kwiecień 2021)

Nauka przez doświadczanie

70

Nauka w szkole wymaga bardzo dużego zaangażowania ze strony wszystkich nauczycieli i pedagogów. Konieczne staje się podejmowanie działań, które mają na celu wspieranie rozwoju ucznia i organizowanie takich sytuacji szkolnych, które będą adekwatne do potrzeb i możliwości uczniów. Niezwykle ciekawym rozwiązaniem staje się praca z wykorzystaniem eksperymentów oraz uczenie się przez doświadczenie.

Zakłada się, że ludzie dużo aktywniej przyswajają wiedzę w sytuacji, kiedy samodzielnie mogą coś zrobić, obserwując efekty swoich działań. Warto mieć świadomość, że uczenie się przez doświadczenie ma swoje zastosowanie w takich obszarach, jak:

POLECAMY

  • sprawne i umiejętne rozwiązywanie pojawiających się problemów;
  • podejmowanie działań w obszarze projektowym;
  • prowadzenie treningu zawodowego;
  • systematyczne powtarzanie tego wszystkiego, co udało się wcześniej opanować i nauczyć;
  • budowanie zespołu i organizowanie pracy zespołowej;
  • prowadzenie rozwoju zarówno osobistego, jak również zawodowego;
  • organizowanie wypoczynku;
  • organizowanie edukacji nieformalnej;
  • wprowadzanie zmian społecznych;
  • planowanie edukacji przez przygodę.

Edukacja przez doświadczenie ma miejsce w sytuacji, kiedy dana jednostka wykonuje jakieś zadanie, które wywołuje u niej refleksję. Następnie dochodzi do przeprowadzenia krytycznego podsumowania, wyciągnięcia wniosków i wcielenia w życie wyniku przeprowadzonych działań. Dzięki temu dochodzi do zrozumienia świata oraz zachowania własnego i innych ludzi. 
Najważniejsze w tym obszarze staje się to, aby zawsze doprowadzać podejmowane przez siebie działanie do końca. Daje to wówczas możliwość przyjrzenia się z oddali wszystkim zdarzeniom, mającym miejsce w trakcie dochodzenia do konkretnych wniosków. Należy w trakcie sprawdzić, czy wydarzyło się coś, co mogło zaskoczyć osoby biorące udział w aktywnym zdobywaniu wiedzy poprzez działanie. 
Nauczyciel dający uczniom możliwość uczenia się przez doświadczenie powinien wykorzystać różnorodne metody i formy pracy sprzyjające refleksji i wyciąganiu odpowiednich wniosków. Do tego celu można wykorzystać takie działania jak:

  • wykonywanie odpowiednich rysunków oraz opowiadanie o tym, co udało się narysować;
  • prowadzenie rozmów/wymiany zdań w małych grupach – najpierw 3–4-osobowych, potem 6–8-osobowych, a na końcu na forum klasy, żeby podzielić się zebranymi spostrzeżeniami i doświadczeniami;
  • oglądanie zdjęć lub czytanie notatek ze swoich doświadczeń oraz opisywanie poszczególnych etapów ich prowadzenia;
  • zadawanie pytań uczniom przez osobę prowadzącą zajęcia;
  • tworzenie pamiętników, bloga itp.;
  • zbieranie pamiątek i prowadzenie dokumentacji z prowadzonych doświadczeń;
  • pisanie listów od siebie do samego siebie;
  • odgrywanie scenek, zabawy pantomimiczne;
  • stwarzanie wyjątkowej atmosfery poprzez zapewnianie ciszy w grupie, ciemności, możliwości, żeby pobyć w samotności. 

Jakie aktywności dają uczniom możliwość doświadczania? 

W zasadzie każda, która jest prawidłowo prowadzona. Może to być udział w grach zespołowych, ćwiczeniach, rozwiązywanie niestandardowych zadań. Można wykorzystać tutaj również takie metody, jak odgrywanie ról, prowadzenie dyskusji, oglądanie filmu, a nawet wypełnianie kwestionariusza. Zadaniem nauczyciela staje się w tym obszarze zaciekawienie uczniów i wytłumaczenie im bardzo dokładnie, co mają robić. Jak można prowadzić zajęcia?

  • Budowanie doświadczenia – nauczyciel zaprasza uczniów na środek sali i prosi o to, aby przez pięć minut opowiadali o sobie. Mogą dzięki temu doświadczyć różnorodnych emocji związanych z tym, jak to jest występować publicznie. Wystąpienia można nagrywać i wracać do nich systematycznie.
  • Szukanie odpowiedzi na pytanie, dlaczego robi się takie ćwiczenie – nauczyciel powinien zadać to pytanie na forum i posłuchać, co uczniowie mają do powiedzenia na ten temat. W ten sposób szuka się uzasadnienia do zastosowania wiedzy teoretycznej w praktyce. Wszystkie pomysły powinny zostać skrupulatnie zapisane na tablicy.
  • Refleksja – na koniec nauczyciel powinien odtworzyć z kamery nagrania. Uczniowie i prowadzący wyciągają wnioski dotyczącego tego, co w trakcie wystąpień było pozytywne, a nad czym należy dalej pracować. 
  • Teoria – na koniec warto przedstawić teoretyczne założenia związane z wystąpieniami publicznymi, z czym one się wiążą, jakie jest ich zastosowanie oraz jakie konkretnie zasady powinny być wykorzystywane w trakcie ich prowadzenia.

Zadaniem prowadzącego zajęcia staje się zastosowanie różnorodnych zasad, które pomogą w nauczaniu dzieci:

  • należy zwracać uwagę na wcześniejsze doświadczenia dzieci;
  • koniecznie trzeba przeprowadzić rozmowę na temat tego, jakie są cele i oczekiwania uczestników zajęć. Można również wyznaczyć wspólne i indywidualne cele dla każdego z nich;
  • warto za każdym razem stwarzać możliwość do refleksji, zastanowienia się nad tym, jakie doświadczenie daje bycie „w działaniu”.

Widać więc, że działanie jest niezwykle ważne w procesie uczenia się i zdobywania wiedzy. Sprawia ono, że uczniowie czują się autentycznie zaangażowani w naukę i czerpią satysfakcję z proponowanych ćwiczeń i aktywności. Pomaga im to również w zrozumieniu sensu swoich działań. Żeby jednak było to możliwe, nauczyciel musi podejmować różnorodne decyzje o nowych zabawach i aktywnościach. Jednym z rozwiązań staje się w związku z tym organizowanie zajęć z wykorzystaniem eksperymentów i doświadczeń. 
Głównym celem tak prowadzonych zajęć jest:

  • ciągłe rozwijanie i pobudzanie pasji wszystkich uczestników zajęć;
  • upowszechnianie wiedzy przyrodniczej, matematycznej i umiejętności społecznych;
  • kształtowanie w uczniach umiejętności pracy indywidualnej;
  • wyrabianie w uczniach umiejętności pracy zespołowej;
  • doskonalenie umiejętności czytania ze zrozumieniem instrukcji i procedur badawczych;
  • przygotowywanie uczniów do tego, aby samodzielnie zdobywali wiedzę i poszukiwali interesujących ich informacji;
  • zwiększanie motywacji uczniów do nauki przyrody i innych dziedzin ścisłych poprzez pokazywanie im, jak można to wykorzystać w codziennym życiu;
  • wspieranie poczucia własnej wartości i kompetencji uczniów;
  • dbanie o wszechstronny rozwój uczniów. 

Każde organizowane zajęcia powinny być budowane w taki sposób, żeby angażować uczniów w sposób praktyczny. Zazwyczaj odbywa się to w określonych fazach. Na samym początku nauczyciel powinien postawić prawidłowe pytania problemowe, jednocześnie zachęcając uczniów do samodzielnego zadawania pytań. Następnie należy przeprowadzić działania, mające na celu przewidywanie wyników prowadzonych doświadczeń. Kolejnym etapem staje się planowanie procesu eksperymentalnego zarówno przez uczniów, jak również nauczycieli. Po tym wszystkim można przejść do realnego eksperymentu. Na samym końcu uczestnicy zajęć biorą udział we wspólnym ustaleniu efektów i wyników doświadczenia oraz porównują je z ustaloną wcześniej hipotezą. 
 

Rys. 1. Cykl Kolba (źródło: stop-klatka.org.pl)

Przykłady zajęć z wykorzystaniem eksperymentów

Na zajęciach można przeprowadzić eksperymenty dotyczące w zasadzie każdego obszaru życia i funkcjonowania człowieka. Każde zjawisko przyrodnicze, rozwój fauny i flory czy kwestie astronomiczne mogą stać się niezwykle ciekawym obszarem badawczym. Przykładowymi doświadczeniami w młodszym wieku szkolnym mogą w związku z tym być:

  1. Zabawy z botaniką – zadaniem uczniów staje się samodzielne zbudowanie ogródka z wykorzystaniem kartonu. Następnie mają oni za zadanie wypełnić je ziemią i zasadzić określone rośliny. Daje to możliwość zapoznania się z wyglądem różnorodnych nasion i sposobami opiekowania się nimi, żeby wydały plony. Dziecko uczy się, czego rośliny potrzebują do życia. Oczywiście, ciekawym rozwiązaniem staje się również sadzenie kwiatów i tworzenie wspólnego kącika przyrodniczego. W każdym tygodniu inna osoba może być odpowiedzialna za opiekę nad roślinami. Dzieci zdobywają nie tylko interesującą wiedzę, ale również wiele ważnych kompetencji społecznych.
     
  2. Zabawa w paleontologa – w tym przypadku nauczyciel umieszcza w gipsowych odlewach dowolne skarby, np. gałązki, kamyki, pompony. Zadaniem dzieci jest ich rozłupywanie po to, żeby odnaleźć ukryte we wnętrzu skarby, bez uszkodzenia odlewów. Takie działania przyczyniają się do wzbudzenia w uczniach zainteresowania archeologią czy paleontologią. Można rozwinąć je poprzez przekazywanie informacji o różnych gatunkach roślin czy zwierząt, żyjących w przeszłości, ich przyzwyczajeniach i potrzebach. 
     
  3. Samodzielne tworzenie tangramu i zabawa nim – sam tangram jest znaną układanką, która składa się z siedmiu figur, powstałych z rozcięcia kwadratu. W jej skład wchodzi jeden kwadrat i jeden równoległobok oraz trójkąty: dwa duże, jeden średni i dwa małe. To ćwiczenie można podzielić na kilka etapów:

I etap: robienie tangramu. Potrzebne do tego są tektura (może być kolorowa), ołówek, linijka, ale przydają się również ekierka oraz nożyczki. Instrukcja robienia tangramu jest następująca: 

  • Na początku należy narysować kwadrat o długości boku 8 cm, którego wierzchołki otrzymają oznaczenia:ABCD. 
  • Następnie trzeba narysować przekątną AC. 
  • Kolejnym etapem staje się wyznaczenie środka odcinka AC, czyli punktu E. 
  • Trzeba połączyć wierzchołek D z punktem E.
  • W dalszej kolejności konieczne staje się połączenie środka boku BC ze środkiem połowy przekątnej kwadratu EC.
  • Dalej należy narysować odcinek łączący środek odcinka FG ze środkiem przekątnej kwadratu AC.
  • Na końcu trzeba połączyć środek odcinka FG ze środkiem połowy przekątnej kwadratu AE.

Tak powstały rysunek uczniowie rozcinają i otrzymują poszczególne figury tangramu. 

II etap: część badawcza. Można poprosić uczniów, aby nazwali wszystkie elementy tangramu oraz znaleźli jak najwięcej zależności między figurami geometrycznymi. Zadaniem dzieci może być również zbadanie, jaką częścią całości są jej poszczególne figury. Jeśli tworzy się coś takiego z uczniami starszymi, warto również zachęcić ich do policzenia obwodów i pól powierzchni poszczególnych elementów. 

III etap: zabawa z figurami. Na tym etapie uczniowie mogą samodzielnie tworzyć różne konstrukcje z wykorzystaniem poszczególnych elementów tangramu. Można zaproponować im na początku kilka gotowych wzorów, a w następnej kolejności dać informację, że mogą...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy