Dołącz do czytelników
Brak wyników

Relacje i emocje

22 sierpnia 2022

NR 134 (Wrzesień 2022)

Samobójstwo w szkolnej społeczności – jak zadbać po tragedii o bezpieczeństwo i zdrowie psychiczne uczniów?

0 300

Samobójstwo jest tragedią nie tylko dla rodziny, ale również dla całej szkolnej społeczności. Każda samobójcza śmierć ciągnie za sobą łańcuch cierpienia innych osób. Nie jest to jednak sytuacja, wobec której pozostajemy bezradni, a rola pedagoga jest w takim przypadku kluczowa. Co może i co powinien zrobić pedagog oraz czego warto unikać, by nie pozwolić na dalsze cierpienie?

Czym jest postwencja?

Postwencja jest działaniem po incydencie, a jej celem jest prewencja ciągnących się dalej strat. Śmierć samobójcza pociąga za sobą cierpienie najbliższej rodziny, a niejednokrotnie również około 20–40 osób spośród dalszego otoczenia (2011). Ocenia się, że nawet 135 osób jest dotkniętych jedną śmiercią samobójczą. Środkiem zaradczym jest podjęcie działań postwencyjnych, do których zaliczają się różne formy pomocy osobom, które straciły kogoś w śmierci samobójczej (Gmitrowicz 2010). Choć może się wydawać, że działania postwencyjne są reagowaniem wyłącznie po zdarzeniu, w rzeczywistości stanowią one dużą część zapobiegania kolejnym tragediom (Andriessen, Krysińska i Grad 2017).

POLECAMY

Rola pedagogów w działaniach postwencyjnych

Każda placówka edukacyjna powinna przygotować wcześniej odpowiednie procedury, które będą określać podział zadań dla poszczególnych pracowników, w tym pedagogów, dzięki czemu działania postwencyjne będą uporządkowane. W tworzeniu tych lokalnych procedur powinien uczestniczyć także pedagog. Taki plan pomoże również szybko podejmować odpowiednie decyzje, a odpowiedzialność i trud pracy nie będzie spoczywać wyłącznie na barkach pojedynczych osób. Kilka placówek może przygotować plan współpracy, co ma szczególne znaczenie w przypadku niewielkich placówek. 
Działaniem, które może podjąć pedagog w takiej sytuacji, może być pomoc innym pracownikom szkoły i rodzicom oraz dostarczenie im podstawowych informacji na temat reakcji młodzieży na śmierć samobójczą oraz tego, jak sobie radzić z żałobą, w tym – kiedy należy szukać specjalistycznej pomocy psychologa lub psychiatry dziecięcego. 
Ważnym działaniem jest także pomoc w zidentyfikowaniu osób z grupy o podwyższonym ryzyku, a są to:

  • osoby z zaburzeniami psychicznymi (np. depresja, lęk, zaburzenia zachowania i/lub nadużywanie substancji), 
  • osoby będące świadkiem samobójstwa, osoby, które identyfikowały się ze zmarłym lub były z nim w związku albo znały osobę zmarłą poprzez media społecznościowe, 
  • uczniowie z historią prób samobójczych, depresji, traumy, ze stresującymi wydarzeniami życiowymi, takimi jak śmierć lub rozwód w rodzinie,
  • członkowie rodziny lub bliscy przyjaciele zmarłego (w tym rodzeństwo z innych szkół, a także koledzy z drużyny, koledzy z klasy, osoby bliskie i znajomi zmarłego),
  • osoby, które otrzymywały telefony, SMS-y lub inne wiadomości od zmarłego przepowiadające samobójstwo i ewentualnie mogą czuć się winne z powodu przeoczenia znaków ostrzegawczych,
  • osoby, które miały ostatnią bardzo negatywną interakcję ze zmarłym, np. konflikt lub rozstanie.

Pedagog może uczestniczyć w godzinach wychowawczych poświęconych tematowi żałoby czy też radzenia sobie z trudnymi emocjami, budowania relacji czy komunikacji interpersonalnej. Koordynację działań postwencyjnych może ułatwić utworzenie zespołu kryzysowego, który powinien składać się z przynajmniej pięciu bądź sześciu osób, a w którego skład będzie wchodzić dyrektor, pedagog bądź psycholog oraz nauczyciele wybrani ze względu na kompetencje społeczne oraz umiejętność radzenia sobie z emocjonalnym ciężarem (Szymańska 2016).

Jak rozmawiać z rodziną zmarłej osoby?

Jednym z pierwszych działań, które należy podjąć, jest rozmowa z rodziną zmarłej osoby. Rozmowę można zacząć od przedstawienia się i wyrażenia współczucia. Należy unikać informowania rodziny o śmierci samobójczej przez telefon. Zawsze należy zaoferować pomoc i wsparcie, a jeśli te propozycje zostaną odrzucone, można za jakiś czas ponownie zaoferować pomoc. Należy zweryfikować informacje na temat okoliczności śmierci, aby ustalić, czy była to na pewno śmierć samobójcza. Zapytajmy o to, z kim ze szkoły zmarły utrzymywał kontakty i czy te osoby wiedzą o samobójstwie. Jeżeli nie wiedzą, zaoferujmy pomoc w kontakcie z nimi. Warto zapytać też, czy rodzina korzysta ze wsparcia psychologicznego, i przekazać pisemną informację, gdzie takie wsparcie można uzyskać. Szczególnie cenny jest kontakt z osobami w podobnej sytuacji. W czasie rozmowy powinniśmy dowiedzieć się, jakie jest życzenie rodziny odnośnie do przekazania informacji na temat śmierci dziecka szkolnej społeczności. Należy wyjaśnić, że niektórzy uczniowie już o tym wiedzą i istotne jest, aby wszyscy otrzymali spójną wiadomość, aby zmniejszyć ryzyko plotek. Otwarty dialog z młodzieżą może korzystnie wpłynąć na bezpieczeństwo poprzez zwiększenie dostępu do informacji pomocowych. Jeśli rodzina nie zgodzi się na oficjalne ujawnienie przyczyny śmierci, zadaniem placówki jest uszanowanie jej prośby. Brak zgody na udzielenie informacji nie oznacza braku działań postwencyjnych. Podejmując działania, należy się koncentrować nie tyle na domysłach co do przyczyny zgonu, ale tego, jak sobie z nimi radzimy, z kim możemy porozmawiać i jak wspierać siebie nawzajem w tych trudnych chwilach.

Jak przekazać informację o samobójczej śmierci jednego z uczniów?

Informację na temat samobójstwa należy przekazać wszystkim uczniom. Dyrektor szkoły informuje pracowników szkoły w czasie zebrania, na którym otrzymują wytyczne, co jest bezpieczne, a czego należy unikać w informowaniu uczniów. Poinformowanie uczniów w mniejszych grupach zapewnia większe poczucie bezpieczeństwa oraz daje przestrzeń na wyrażenie swoich odczuć. Warto osobno porozmawiać z uczniami, którzy mieli najwięcej kontaktu ze zmarłym uczniem, a także z osobami będącymi na miejscu zdarzenia. Można poprosić o nierozpowszechnianie niesprawdzonych informacji w mediach społecznościowych i unikanie plotek.
Komunikat o samobójstwie powinien być ograniczony do minimum. Nie powinien wskazywać metody odebrania sobie życia oraz miejsca zdarzenia. Należy przekazać innym uczniom informacje praktyczne, np. na temat ewentualnych zmian w zajęciach, na temat żałoby i dostępnych form pomocy w szkole bądź poza nią. Powinniśmy unikać zbytniego idealizowania ucznia. Warto dać głos uczniom, tak aby mogli próbować opisać, jak się czują, jak będą (imię ucznia) pamiętać oraz co im może pomóc wyrazić uczucia po jego utracie, których doświadczają.
Uczucia są zazwyczaj pierwszą automatyczną reakcją organizmu. Zaczynając rozmowę, warto podkreślić, że uczucia są bardzo indywidualne, że niektóre jest łatwiej, a inne trudniej wyrazić. O ile np. łatwiej wyrazić uczucie smutku, które jest najbardziej oczywiste, to już trudniej może nam być wyrazić uczucie złości (jestem wkurzony, że on nas opuścił, czuję się zdradzony, nie mogę uwierzyć, że nic mi nie powiedział), czy poczucie wstydu i winy (gdybym tylko wtedy zapytał, jak się czuje, gdybyśmy zaprosili go na tę imprezę, gdybym nie powiedział mu tych słów, to na pewno by żył; nigdy sobie tego nie daruję; nikomu o tym nie powiem, bo mi wstyd, a poza tym pewno by mnie oskarżyli o jego śmierć). 
Badania profesora Gila Zalsmana wskazują, że około 40% uczniów wiedziało o myślach samobójczych, stąd te osoby mogą się oskarżać o to, że nikogo nie poinformowały. Ważne, aby pedagog, nauczyciel czy rodzic wiedzieli o tym, jak rozmawiać z młodzieżą w sposób nieosądzający, aby ułatwić wyrażanie takich trudnych emocji, które niewyrażone mogą być przyczyną dużego cierpienia, podczas gdy ich wyrażenie osobie, która potrafi ich wysłuchać, może przynieść ulgę.
Ważne, aby używać zrozumiałych, jednoznacznych określeń, np. że osoba umarła, a unikać słów niejednoznacznych, jak np. „zasnął”, „odszedł”, „nie będzie go z nami” (Paczkowska 2020). Czasem konieczne będzie wytłumaczenie zjawiska, jakim jest śmierć, w tym samobójcza, i jakie konsekwencje przynosi. Na pytania dotyczące tego, co jest po śmierci, warto wyraźnie podkreślić, że tego nie wiemy. Na pytanie, co było przyczyną samobójstwa, możemy odpowiedzieć, że przyczyną była choroba mózgu, gdyż wiadomo, że podłożem zaburzeń psychicznych, w tym samobójstw, są zawsze przyczyny biologiczne. Wskazując na przyczyny biologiczne, możemy zmniejszyć poczucie winy u osób bliskich. Może to także ograniczyć spekulacje dotyczące tego, kto mógł się przyczynić do śmierci. Nierzadko możemy otrzymać pytanie o sposób odebrania sobie życia, na co można odpowiedzieć, że zgodnie z wytycznymi suicydologów albo życzeniem rodziny chcącej zachować prywatność nie możemy udzielić odpowiedzi na to pytanie i poprosić o powstrzymanie się od spekulacji na ten temat.
W związku z informacją o samobójstwie można oczekiwać bardzo różnych reakcji. Może się pojawić milczenie, płacz, śmiech, ale mogą być to również reakcje zaskakujące lub bulwersujące. Ważne jest to, aby zaakceptować reakcje uczniów, nie próbując pouczać ich, co powinni czuć, a co nie. Powinniśmy jednak podkreślić, że najważniejsze jest, aby nasze działania nie szkodziły innym osobom, aby nie powiększać tragedii. Należy podkreślać, że warto wyrazić to, co czujemy, porozmawiać z kimś. Najlepiej, jeśli jest to osoba, z którą czujemy się bezpiecznie. Nie musi to być koniecznie psycholog czy pedagog szkolny. Może to być nauczyciel czy rodzic, może to być telefon zaufania. Akceptując swoje trudne emocje, uczniowie uczą się akceptacji dla niechcianych części ich samych, a to wpływa korzystnie na kształtowanie ich samooceny, na rozwój psychospołeczny i zdrowie psychiczne. 

Jak sobie radzić z własną empatią?

Często się zdarza, że pedagog martwi się o dobrostan ucznia i nie wie, jak może mu pomóc. Można wtedy ulec pokusie myślenia „przesadzam”. Jednak gdy pojawia się myśl, że danemu uczniowi może coś grozić, należy nawiązać z nim kontakt i wstępnie zdiagnozować, czy uczeń potrzebuje bardziej profesjonalnej pomocy.
Pedagog nie powinien bagatelizować tego, co czuje, gdyż dzięki empatii możemy nawiązać kontakt z osobami z otoczenia i wyczuć różne niezwerbalizowane emocje, które są równie ważne jak te zwerbalizowane. Dzieje się to dzięki tzw. neuronom lustrzanym. U części z nas mogą one być nadaktywne, co sprawia, że podświadomie będziemy nadmiernie unikać wszystkiego, co może budzić w nas trudne emocje. W praktyce często prowadzi to do nadmiernego dystansu w stosunku do osoby, która budzi w nas trudne emocje, a to może przejawiać się tym, że zamiast danej osoby wysłuchać, już na samym początku rozmowy dajemy jej do zrozumienia, że powinna rozmawiać nie z nami, a z kimś innym, np. lekarzem lub psychologiem, lub że nie mamy czasu. Osoba, z którą mamy kontakt, poczuje się osamotniona ze swoimi emocjami, pozostawiona sama sobie. A warto ofiarować jej nasz czas, uwagę i zainteresowanie tym, co przeżywa – to najważniejsze „lekarstwa” dla osób w żałobie. Starajmy się dać jej tyle czasu, ile potrzebuje. Nie ma znaczenia, że tę samą informację usłyszymy wiele razy – powtarzanie jest naturalnym wyrazem silnych emocji. Gdy czujemy, że osoba blokuje jakieś uczucie, możemy spróbować starać się jej ułatwić jego wyrażenie np. poprzez pytanie: „Mówisz o uczuciu smutku. A czy czułeś jakieś inne emocje, np. złość? Pytam, gdyż wiem, że dużo osób czuje po utracie ważnej osoby właśnie złość. O trudnych uczuciach trudno nam mówić, ale niewyrażone, niekiedy bardzo nas dręczą”. Zawsze warto znaleźć osobę, z którą można szczerze porozmawiać o takich naturalnych dla procesu żałoby reakcjach i emocjach.

Jak wspierać ucznia w żałobie?

Każdy człowiek ma inne cechy i różni się pod względem temperamentu, osobowości i reakcji na określony bodziec, w tym żałobę. Nie ma złotej recepty na to, aby pomoc we wspieraniu osoby w żałobie była skuteczna. Wiadomo natomiast, że słuchanie, próba zrozumienia tego, co odczuwa druga osoba, i walidacja jest pomocna i na ogół nie wymaga specjalisty. Oto wskazówki dotyczące tego, jak wspierać osobę w żałobie:

  1. Zdobądź jak najwięcej wiedzy na temat procesu żałoby, gdyż to sprawi, że poczujesz się pewniej w tym temacie, a to ułatwi innym osobom wyrażanie emocji w kontakcie z Tobą. To, ile wiedzy potrzebujemy, aby poczuć się w miarę pewnie, jest indywidualne. Wiele materiałów jest dostępnych online i nie wymaga żadnych dodatkowych opłat.
  2. Daj uczniom czas na przeżywanie żałoby. Smutek, złość, poczucie winy, niepokoju, frustracja są to naturalne emocje, które zwykle pojawiają się w sytuacji, gdy ktoś bliski umrze. 
  3. Nie oczekuj od ucznia, aby jego żałoba przebiegała tak, jak tego oczekujesz. Niekiedy trzeba dłuższego czasu, aby osoba potra...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy