Dołącz do czytelników
Brak wyników

Promocja i profilaktyka zdrowia psychicznego

28 października 2020

NR 120 (Listopad 2020)

Samopoznanie kluczem do osobistego szczęścia
Jak rozpoznać swój styl zachowania oraz role w relacjach z innymi?

27

Budowanie dobrych relacji z ludźmi wymaga umiejętności definiowania samego siebie.
Jesper Juul

Jacy jesteśmy? Kim jesteśmy dla siebie, dla innych, w różnych przestrzeniach, w których funkcjonujemy? Co da nam wiedza na temat naszych zachowań czy odgrywanych ról?

Co wnosimy swoją osobą?

Relacje stanowią podstawę codziennego funkcjonowania każdej społeczności, zarówno osobistej, jak i zawodowej. Budujemy je, wnosząc do otaczającej nas rzeczywistości to, co stanowi cząstkę naszego „ja”, dlatego niezwykle ważne jest, byśmy czynili to świadomie. Dotyczy to zwłaszcza osób pracujących na co dzień z dziećmi i młodzieżą, a zatem nauczycieli, którzy poprzez to, co wnoszą swoją osobą do przestrzeni szkolnej, kształtują postawy młodego pokolenia. Towarzyszenie innym w rozwoju wymaga umiejętności skupienia się na sobie i rozpoznania siebie w różnych relacjach, zarówno zawodowych, jak i domowych. Im więcej o sobie wiemy, tym szerszy staje się obszar naszego działania. 

POLECAMY

Warto rozważyć, kim jesteśmy w danej relacji, jaką rolę odgrywamy, jak się komunikujemy i jak się w tej przestrzeni czujemy. Niezwykle ważne jest również, by uświadomić sobie, jakiej przestrzeni potrzebujemy, by móc realizować swoje cele, a tym samym stawać się szczęśliwymi ludźmi. 

W Narzędziowni – Kim jestem i co wnoszę do otoczenia? Jakiej przestrzeni potrzebuję?

Wchodząc w relację, wnosimy do niej pewien bagaż, na który składają się nasze doświadczenia, wartości, poglądy, nawyki, wiedza, a zatem, można by rzec, cała historia naszego dotychczasowego życia. Ten bagaż wpływa na kształt relacji na wszystkich etapach ich tworzenia, ponieważ każde spotkanie się ludzi to zestawienie ich bagaży, a następnie ich przenikanie się lub konfrontacja. Niezwykle ważne jest, by nauczyciele mieli tę świadomość, ponieważ każdego dnia w przestrzeni szkolnej spotykają wielu ludzi, z których każdy dźwiga swój bagaż. Bagaż każdego z nas wypełniony jest przykrymi lub pozytywnymi doświadczeniami, które mają wpływ na nasze poczucie własnej wartości, poczucie sensu tego, co robimy, a zatem budują nasz obraz samych siebie oraz wpływają na nasz stosunek do otaczającej nas rzeczywistości.

W Narzędziowni – Co noszę w swoim bagażu?

Jakie mam nawyki?

Mimo iż nie mamy wpływu na to, czym wypełniony jest nasz pierwotny bagaż – wpływ na to mieli głównie rodzice, a na kolejnych etapach nauczyciele i inni dorośli zaangażowani w naszą edukację i wychowanie – możemy świadomie zmieniać obraz samych siebie, jeśli ten utrudnia nam prowadzenie szczęśliwego życia osobistego lub zawodowego. Możemy to robić poprzez zmianę nawyków – zachowań, które często powielamy nieświadomie, a które pojawiają się, ponieważ mózg nieustannie szuka sposobów na ograniczenie wysiłku, a nawyki jako działania zautomatyzowane pozwalają mu zaoszczędzić energię. 

Samoświadomość pozwala na lepsze funkcjonowanie zarówno w życiu osobistym, jak i zawodowym. Jest kluczem do maksymalnego wykorzystania swojego potencjału. 

Jednocześnie jednak nawyki nas ograniczają i powodują, że bezrefleksyjnie przyjmujemy pewne role i tkwimy w nich, nie dostrzegając, że można żyć inaczej. Tak działa mechanizm zwany pętlą nawyku, czyli schemat działania, na który składają się: 

  • wskazówka – coś, co przypomina o nawykowym działaniu, 
  • zwyczaj – podejmowane na skutek impulsu działanie, 
  • nagroda – pozytywne uczucie. 

Kiedy pojawia się nawyk, mózg przestaje w pełni uczestniczyć w podejmowaniu decyzji i o ile świadomie nie zwalczamy nawyku, ujawnia się on automatycznie. Z tego powodu warto analizować podejmowane przez nas działania, poddając pod rozwagę, czy nie stały się one naszymi nawykami, czyli czymś, nad czym straciliśmy kontrolę. Im większa nasza samoświadomość, tym większy mamy wpływ na to, co wnosimy w otaczającą nas rzeczywistość. 

Jeśli więc wchodzisz w domu w rolę naganiacza do robienia porządków, zastanów się, jakie czynniki wywołują w Tobie działanie polegające na ciągłym nakazywaniu innym porządkowania wszystkiego dookoła. A może w pracy jesteś narzekaczem czy przepowiadaczem czarnych scenariuszy przyszłości i nawet tego nie kontrolujesz? Rozpoznaj emocje, które Ci towarzyszą, i stwórz wizualizację sytuacji, w której nie nakazujesz czy nie przepowiadasz.

Zastanów się, jak zmieni się wówczas rzeczywistość. Nie oceniaj, ale spróbuj ją sobie wyobrazić, zwracając szczególną uwagę na to, jak będą wyglądały relacje z innymi osobami, co będziesz widział, słyszał, czuł, co inni ludzie będą widzieli, słyszeli, czuli. Zbliżenie się do celu dzięki jego wizualizacji pomoże Ci w szybszym procesie zmiany.

Chcąc zatroszczyć się o swoje szczęście, warto zadbać o kluczowy nawyk, który zdaniem Duhigga (2012, s. 193) zapewnia ludziom sukces. Jest nim siła woli, która jest znacznie ważniejsza niż inteligencja i która pozwala człowiekowi osiągnąć o wiele więcej niż same kompetencje poznawcze. Jest to niezwykle ważna informacja dla nauczycieli nie tylko ze względu na ich osobistą sytuację – dzięki zautomatyzowanej sile woli mogą być szczęśliwsi, realizując własne cele – ale także z uwagi na to, że mogą pomóc młodym ludziom kształtować samokontrolę. Ta zaś, zdaniem Angeli Duckworth, stanowi o tym, czy człowiek realizuje się w pełni. Badaczka podkreśla bowiem, że kluczem do sukcesu jest upór, na który składają się pasja i wytrwałość. 

Trzeba więc, by dorośli poddawali refleksji podejmowane przez siebie działania, a także byli gotowi do zmiany nawyków.

W jakie role wchodzimy w relacji?

Człowiek jako istota społeczna nieustannie wchodzi w relacje, jednak niewielka część ludzi czyni to świadomie. Refleksja na temat relacji i komunikacji często ma miejsce w związku z konfliktem, gdy zachodzi potrzeba pokonania pewnych trudności. Warto jednak być świadomym uczestnikiem wszystkich interakcji, ponieważ silne i przejrzyste relacje oparte na współpracy oraz efektywna komunikacja znacznie ułatwiają nam zarówno pracę zawodową, jak i życie prywatne. Poddawanie analizie interakcji, w które wchodzimy, ułatwia zrozumienie własnych stylów zachowań oraz dostrzeżenie ról, które odgrywamy w różnych przestrzeniach: rodzinnej, koleżeńskiej czy zawodowej. 

Warto pamiętać, że różne podejścia do określonych sytuacji wynikają także z różnic pokoleniowych. A przecież szkoły są miejscami, w których na co dzień funkcjonują ze sobą przedstawiciele kilku pokoleń i każde z nich inaczej podchodzi do kariery zawodowej. Obrazuje to tabela 1, uwzględniająca jeden z podziałów pokoleniowych zaproponowany przez Wiktorowicz i Warwas (2016, s. 22).

Wyróżniają oni następujące generacje:

  • Tradycjonaliści – urodzeni w latach 1922–1945,
  • Baby boomers (BB) – urodzeni w latach 1946–1964,
  • Generacja X – urodzeni w latach 1965–1979,
  • Generacja Y – urodzeni w latach 1980–1989,
  • Generacja Z(C) – urodzeni w latach 1990 i kolejnych.

W jakie role wchodzę?

Refleksję nad tym, jakie przyjmujemy role, możemy prowadzić z uwzględnieniem modelu Karpmana. Zgodnie z nim w różnych momentach naszego życia, w różnych sytuacjach przyjmujemy odmienne role, które odgrywamy w tzw. trójkącie dramatycznym (rys. 1). I tak: możemy przyjąć rolę ratownika, który czuje się kompetentny, a jednocześnie przeciążony, ponieważ nieustannie służy innym i jest zdania, że bez jego pomocy inni sobie nie poradzą.

Możemy również wejść w rolę prześladowcy, który jest przekonany o swojej nieomylności, wymaga od innych realizacji zadań bez względu na okoliczności, szuka winnych i dąży do udowodnienia swojej racji. Możemy też wcielić się w rolę ofiary, czyli osoby, która uważa, że ma tyle problemów, iż sama sobie nie poradzi, jest zalękniona, napiętnowana, użala się nad sobą. 

Warto zrozumieć te role i spróbować rozpoznać, w które z nich sami wchodzimy w życiu prywatnym i zawodowym. Pomagają w tym poniższe pytania – należy na nie szczerze odpowiedzieć w odniesieniu do każdej z trzech ról: 

  • Gdzie widzisz siebie? 
  • Jak się zachowujesz? 
  • Co mówisz? 
  • Jak inni reagują na to, co mówisz? 
  • Jakie reakcje możesz powodować u innych osób?
  • Co wywołuje u Ciebie określone zachowania? 
  • Jak to wpływa na Ciebie? 
  • Jak to wpływa na innych? 

Udzielenie na nie odpowiedzi, pozwala pójść krok dalej i zadać sobie pytania dotyczące tego, jak rola, którą przyjmuję, wpływa na moje relacje z innymi: Jak ja się z tym czuję i jak czują się inni ludzie? Jak bym się czuł, gdyby to mój współpracownik/uczeń/partner przyjął taką rolę, jaką ja przyjmuję? W ten sposób stajemy się odpowiedzialni i uświadamiamy sobie swoje niedoskonałości, zaczynamy współpracować z innymi, tworząc trójkąt zwycięzcy (rys. 2).

Rys. 1. Trójkąt dramatyczny
Rys. 2. Trójkąt zwycięzcy

Jaki typ zachowania reprezentuję?

Samoświadomość pozwala na lepsze funkcjonowanie zarówno w życiu osobistym, jak i zawodowym. Jest kluczem do maksymalnego wykorzystania swojego potencjału. Warto jednak pamiętać, że każdy jest inny i to, że znamy dobrze siebie, nie znaczy, że będziemy potrafili budować dobre relacje z innymi. Do tego bowiem potrzebna jest nam również wiedza na temat tego, jak w różnych sytuacjach funkcjonują inni ludzie. Stosowanie złotej zasady: „Traktuj innych tak, jak ty chciałbyś być traktowany” nie zawsze wystarcza, by dać innym to, czego faktycznie potrzebują. Warto więc wyznawać platynową zasadę, zgodnie z którą mamy traktować innych tak, jak oni chcą być traktowani. A jak chcą być traktowani? 

Tab. 1. Zróżnicowane podejście do kariery zawodowej wśród przedstawicieli pokoleń BB, X, Y, Z

  Pokolenie bb Pokolenie X Pokolenie Y  Pokolenie Z(C)
Interpretacja pojęcia kariery bezpieczeństwo i stabilizacja pracy, awans pionowy, doskonalenie swoich kompetencji, posiadanie władzy, wysoka pozycja materialna i społeczna  konieczność ciągłego rozwoju, autonomia i niezależność, awans pionowy/poziomy, bezpieczeństwo i stabilizacja pracy, wysoka pozycja materialna i społeczna równowaga 
praca–życie, doskonalenie swoich kompetencji, zadowolenie z pracy, autonomia i niezależność, awans poziomy, realizacja wyzwań, pasji i zainteresowań
realizacja ciągłych wyzwań, pasji i zainteresowań, równowaga 
praca–życie, konieczność ciągłego rozwoju
Plan indywidualnej kariery zawodowej kariera powierzona firmie, plan indywidualnie wyznaczany, kariera to dzieło przypadku,  szczęścia kariera powierzona firmie, elastycznie dostosowywany do wymagań rynku pracy świadomie sporządzony, elastycznie dostosowany 
do wymagań rynku pracy
deklaratywnie związany z realizacją pasji i zainteresowań
Odpowiedzialność za rozwój zawodowy wspólna (58,3%), pracownik (33,3%), pracodawca (16,7%) wspólna (63,5%), pracownik (47,3%), pracodawca (11,2%)  wspólna (65,8%), pracownik (47,6%), pracodawca (7,3%) wspólna (72,7%), pracownik (50,6%), biura karier, doradcy zawodowi (38%)
Czynniki ważne 
w rozwoju kariery
wsparcie przełożonego (82,6%), kompetencje (75%), właściwe znajomości (55,2%) kompetencje (75,7%), wsparcie przełożonego (56,7%), motywacja wewnętrzna (66,2%)  budowanie kapitału kariery (87,1%), kompetencje emocjonalne (79,3%), kompetencje (64,6%)  właściwe znajomości (79%), wsparcie najbliższych (66,5%), własne predyspozycje, preferencje (61,7%)
Możliwość osiągnięcia sukcesu zależy od:  własnej aktywności (83,3%), przełożonego, firmy (75%), układów, sieci kontaktów (58,4%)  przełożonego (86,5%), własnej aktywności (82%), wykorzystania pojawiających się szans i okazji (77,7%)  wykorzystania pojawiających się okazji (95,1%), własnej aktywności (78%) szczęścia (65,3%), własnej aktywności przy wsparciu rodziny (57,4%)
Przesłanki do dalszego kształcenia 
i rozwoju
inwestycja w siebie (100%), dostosowanie do wymagań rynku pra...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy