Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdrowie psychiczne uczniów

26 lutego 2021

NR 122 (Luty 2021)

Szkolny program ochrony zdrowia psychicznego uczniów. Część I. Diagnoza potrzeb i problemów szkolnej społeczności

0 205

Obowiązek realizacji w każdej szkole programu wychowawczo- -profilaktycznego istnieje od czterech lat, a od 1 września 2019 r. wszelkie działania w nim zawarte muszą wynikać z diagnozy potrzeb i problemów społeczności szkolnej. Jak i dlaczego taką diagnozę przeprowadzić?

Obowiązek realizacji w każdej szkole programu wychowawczo-profilaktycznego został zawarty w ustawie z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe w art. 26 ust. 1. Zgodnie z jego zapisami szkoły oraz placówki (…) realizują program wychowawczo-profilaktyczny obejmujący:

POLECAMY

  1. treści i działania o charakterze wychowawczym skierowane do uczniów oraz
  2. treści i działania o charakterze profilaktycznym skierowane do uczniów, nauczycieli i rodziców.

Celem połączenia tych programów było stworzenie spójnej strategii wspierania dzieci i młodzieży w prawidłowym rozwoju, jak również zapobieganie i przeciwdziałanie zachowaniom problemowym. Właśnie dlatego integralną częścią programu wychowawczo-profilaktycznego powinny być zagadnienia związane z ochroną zdrowia psychicznego uczniów. W praktyce często ujmowane są jako odrębny rozdział, pod przykładowymi tytułami: Program promocji i profilaktyki zdrowia psychicznego lub Szkolny system wsparcia zdrowia psychicznego, w którym przyjmuje się za podstawowe cele:

  • Wyposażenie uczniów, nauczycieli i rodziców w wiedzę i umiejętności chroniące dzieci i młodzież przed rozwojem problemów w obszarze zdrowia psychicznego i zaburzeń zdrowia.
  • Zapobieganie samotności dziecka i młodego człowieka w rozwiązywaniu problemów.
  • Promocję zdrowia psychicznego i bezpieczeństwa uczniów poprzez budowanie pozytywnego klimatu szkoły oraz poczucia przynależności do społeczności szkolnej. 
  • Kształtowanie zachowań i stylów życia korzystnych dla zdrowia psychicznego, m.in. poprzez:
  • rozwijanie u uczniów umiejętności radzenia sobie w sytuacjach zagrażających zdrowiu psychicznemu;
  • budowanie przyjaznych relacji pomiędzy uczniami;
  • kształtowanie poczucia odpowiedzialności za własne postępowanie oraz wrażliwości na potrzeby innych;
  • wzbudzanie świadomości odczuwania własnych nastrojów, emocji i pomaganie w nazywaniu ich;
  • stwarzanie uczniom okazji do przeżywania sukcesów i rozpoznawania własnych osiągnięć.

Cel i organizacja diagnozy

Wspomniany art. 26 w ust. 2 wskazuje, że program wychowawczo-profilaktyczny opracowuje się na podstawie wyników corocznej diagnozy w zakresie występujących w środowisku szkolnym potrzeb rozwojowych uczniów, w tym czynników chroniących i czynników ryzyka, ze szczególnym uwzględnieniem zagrożeń związanych z używaniem substancji psychotropowych, środków zastępczych oraz nowych substancji psychoaktywnych. W ust. 3 mowa jest, że diagnozę tę przeprowadza dyrektor szkoły lub placówki albo upoważniony przez niego pracownik szkoły lub placówki. Natomiast ust. 4. zwalnia z tego obowiązku przedszkola, szkoły dla dorosłych, branżowe szkoły II stopnia, szkoły policealne i policealne szkoły artystyczne.
 

Diagnoza daje obraz tzw. stanu wyjściowego, który można potem porównać z wynikami końcowymi, np. po zakończeniu zaplanowanych oddziaływań profilaktycznych z zakresu ochrony zdrowia psychicznego. 


Diagnoza potrzeb i problemów społeczności szkolnej służy przede wszystkim zbieraniu informacji, które pozwalają zrozumieć, czy i jaki typ interwencji profilaktycznej jest potrzebny oraz jakich zasobów szkoła potrzebuje, a jakimi dysponuje, żeby wdrożyć takie oddziaływania. Dlatego też proces diagnostyczny należy tak zorganizować, by zebrać najbardziej potrzebne, praktyczne i prawdziwe informacje z wielu źródeł, umożliwiające sformułowanie problemu i oszacowanie jego skali i zasięgu. Służy temu wiele metod i technik – od analizy dokumentów szkolnych, spostrzeżeń i uwag wychowawców klas, obserwacji bieżących zachowań uczniów na terenie szkoły, po analizę badań socjometrycznych i ankiet sondażowych adresowanych do uczniów, rodziców i nauczycieli. Warto też mieć na uwadze, że na potrzeby diagnostyczne szkoła może wykorzystać wyniki ewaluacji wcześniej podejmowanych przez siebie działań w zakresie promocji i profilaktyki zdrowotnej oraz dotychczasowych oddziaływań wychowawczo-profilaktycznych, w tym poprzez analizę:

  • mocnych stron szkoły, sprawdzonych rozwiązań, skutecznych metod wychowawczych, sposobów działania, sukcesów wychowawczych i osiągnięć edukacyjnych uczniów, pozytywnych postaw i relacji, aktywności i zaangażowania uczniów w życie szkoły, organizację wolontariatu, samorządności uczniowskiej, udziału w różnych formach działalności pozalekcyjnej, osiągnięć pozaszkolnych uczniów,
  • zidentyfikowanych wcześniej trudności w osiąganiu zakładanych celów w zakresie wychowania i profilaktyki oraz analizę skuteczności działań wychowawczych, w tym problemy z frekwencją, lekceważenie obowiązków szkolnych, występowanie przemocy, podejmowanie przez uczniów ryzykownych zachowań, przyczyny niskiej efektywności udzielanej pomocy psychologiczno-pedagogicznej, niski poziom zaangażowania rodziców w działania podejmowane przez szkołę itp.

Tak rozumiana diagnoza powinna koncentrować się równolegle na potrzebach i problemach występujących na poziomie całej społeczności szkolnej, nie tylko wybranych klas i pojedynczych uczniów. To pozwoli ustalić występujące w szkolnej społeczności główne czynniki ryzyka i czynniki chroniące, odnoszące się do trzech podstawowych obszarów: indywidualnych cech osobowościowo-poznawczych uczniów, ich środowiska rodzinnego i rówieśniczego oraz powiązanych z funkcjonowaniem uczniów w szkole, z jej klimatem i kulturą.

Rozpoznawanie czynników ryzyka
 

Czynniki ryzyka to cechy, sytuacje, warunki sprzyjające powstawaniu zachowań ryzykownych i zaburzeń zdrowia. 


Czynniki ryzyka to indywidualne cechy i zachowania uczniów oraz cechy środowiska społecznego i efekty ich wzajemnego oddziaływania, które wiążą się z wysokim prawdopodobieństwem wystąpienia zachowań ryzykownych stanowiących zagrożenie dla prawidłowego rozwoju, zdrowia, bezpieczeństwa lub funkcjonowania społecznego uczniów. Prawdopodobieństwo to jest tym większe, im więcej jest czynników ryzyka, im bardziej są one szkodliwe oraz im dłużej trwa ich działanie. 
Wieloletnie badania oraz doświadczenia profilaktyków pozwalają na określenie podstawowych czynników ryzyka, do których zalicza się: 

W sferze psychologiczno-poznawczej uczniów:

  • nadmierną nieśmiałość, wrażliwość;
  • chroniczne napięcie i niepokój;
  • niską samoocenę;
  • brak odporności na stres i problemy;
  • niski poziom asertywności;
  • trudności w rozwiązywaniu problemów oraz tendencja do wycofywania się (ucieczki) w sytuacjach postrzeganych jako niewygodne, zagrażające;
  • zaburzenia w komunikacji interpersonalnej;
  • trudności w koncentracji uwagi; 
  • brak wytrwałości, sumienności oraz systematyczności w nauce;
  • brak motywacji do nauki i niskie potrzeby edukacyjne.

W strefie rodzinnej uczniów:

  • brak wyraźnego i konsekwentnego systemu wychowawczego;
  • niskie kompetencje rodziców w postępowaniu z dziećmi (brak reguł postępowania, niekonsekwencja); 
  • brak rygorów i kontroli lub bardzo surowa dyscyplina, nadopiekuńczość;
  • wysoki poziom konfliktów w rodzinie, niskie wsparcie ze strony rodziców;
  • brak lub osłabienie więzi emocjonalnej z rodziną, złe relacje pomiędzy rodzicami i dziećmi;
  • zaburzenia w odgrywaniu ról ojca i matki, nieobecność ojca w domu (także psychiczna); 
  • nadużywanie alkoholu, papierosów czy narkotyków przez rodziców;
  • rozwód, separacja, utrata rodziców;
  • przyzwolenie na uczestnictwo dziecka w sferach, do których nie jest ono przygotowane emocjonalnie.

W obszarze związanym z uczęszczaniem do szkoły:

  • agresja i przemoc rówieśnicza;
  • odrzucenie, izolowanie przez rówieśników;
  • słaba więź ze szkołą, zaburzone relacje z nauczycielami, brak poczucia bezpieczeństwa w szkole, brak wsparcia ze strony nauczycieli;
  • destrukcyjna grupa rówieśnicza;
  • niepowodzenia szkolne, porażki edukacyjne.

Ustalanie czynników chroniących

Czynniki chroniące to cechy, sytuacje, warunki zwiększające odporność jednostki na działanie czynników ryzyka. To właściwości jednostki i środowiska, które wzmacniają odporność na podatność na sytuacje trudne. 


Przyjmuje się, że akumulacja czynników chroniących obniża r...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy