Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdrowie psychiczne uczniów

26 lutego 2021

NR 122 (Luty 2021)

Szkolny program ochrony zdrowia psychicznego uczniów. Część II. Czynniki chroniące związane ze szkołą – klimat i kultura szkoły, rola nauczyciela

42

Szkoła odgrywa istotną rolę w promocji i profilaktyce zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży choćby z tej racji, że przebywają w niej codziennie, i to przez wiele godzin. Tutaj przez lata pobierają naukę, podlegają zabiegom wychowawczym ze strony nauczycieli, nawiązują relacje rówieśnicze. Jednym słowem, doświadczają różnych sytuacji i wydarzeń mających znaczenie pozytywne lub negatywne (oficjalny i ukryty program szkoły) dla ich rozwoju. Nic więc dziwnego, że klimat i kultura szkoły uznawane są za jeden z ważniejszych czynników chroniących, a ich właściwe kreowanie – za jedno z podstawowych wyzwań w kontekście profilaktyki zachowań ryzykownych oraz promocji zdrowia psychicznego.

Mimo oczywistego znaczenia klimatu i kultury szkoły dla ochrony zdrowia psychicznego uczniów w szkołach rzadko diagnozuje się i monitoruje ten czynnik, skupiając uwagę przede wszystkim na czynnikach ryzyka i czynnikach chroniących tkwiących w uczniach oraz ich środowisku rodzinnym. 

POLECAMY

Czym jest klimat szkoły?

Klimat szkoły to zjawisko mające wiele wymiarów, wśród których za najważniejsze uważa się1: 

  • Jakość relacji społecznych – relacje między uczniami, nauczycielami, dyrektorem, rodzicami, w tym cechy 
  • takie, jak: troska, obojętność, szacunek, agresja, zaufanie, nieufność, poniżanie, lekceważenie, poczucie przynależności, udział w podejmowaniu ważnych decyzji.
  • Cechy środowiska – kształcenia i wychowania, m.in.: metodyka i tempo prowadzenia zajęć, presja na osiąg-
  • nięcia, poziom rywalizacji, poziom wspierania uczniów przez nauczycieli, etykietowanie, faworyzowanie, egzekwowanie dyscypliny.
  • Bezpieczeństwo fizyczne i emocjonalne – poziom zaufania do nauczycieli, zaangażowanie nauczycieli w rozwiązywanie konfliktów, a także działania w kierunku ograniczenia agresji rówieśniczej, takie jak ochrona czy monitoring.
  • Cechy środowiska fizycznego szkoły, m.in. wielkość, wygląd, wyposażenie.
     
Klimat szkoły związany jest ze spostrzeganiem i odczuwaniem tego, co dzieje się w szkole, poprzez podmioty tam obecne. Mówi, jak nauczyciele i uczniowie spostrzegają środowisko swojej działalności i jak ta percepcja wpływa na ich zachowania. Klimat szkoły jest więc rzeczywistością psychologiczną i zależy od percepcji zjawisk, jakie w niej zachodzą. 
Kultura szkoły tak samo odnosi się do tego, co o swoim środowisku myślą oraz jakie przekonania reprezentują nauczyciele i uczniowie. 


W literaturze pedagogicznej szczególnie podkreślane jest znaczenie klimatu i kultury szkoły oraz wsparcia ze strony nauczycieli w ochronie zdrowia psychicznego. Dlatego właśnie w badaniach diagnostycznych, realizowanych na potrzeby szkolnego programu wychowawczo-profilaktycznego, trzeba brać pod uwagę takie wskaźniki atmosfery szkolnej jak: 

  • dobre relacje uczniów z nauczycielami i personelem szkolnym, atmosfera wsparcia;
  • poczucie przynależności uczniów do społeczności szkolnej, więź ze szkołą; 
  • zakaz agresji fizycznej, zasada „zero tolerancji” dla prześladowania i dyskryminacji;
  • poczucie wsparcia koleżeńskiego, związana z tym dobra atmosfera w szkole i chęć chodzenia do szkoły, lubienie szkoły; 
  • wspieranie konstruktywnych zainteresowań i organizowanie zajęć pozalekcyjnych dla młodzieży;
  • wzmacnianie/docenianie młodzieży, wspieranie i docenianie kreatywności;
  • zaangażowanie rodziców w życie szkoły;
  • prowadzenie profesjonalnej profilaktyki (wdrażanie programów o sprawdzonej skuteczności).

Tak rozumianego klimatu o charakterze emocjonalnym, psychicznym nie można społeczności szkolnej nakazać czy narzucić. Nie da się go też stworzyć w kilka dni czy tygodni. To praca na miesiące, nawet lata. Dlaczego? Ponieważ klimat szkoły tworzą ludzie, a jego budowanie to dość długi proces, za którym stoi przede wszystkim przemyślana praca wszystkich bez wyjątku nauczycieli i wychowawców, o dyrektorze jako liderze nie wspominając. Warunkiem sukcesu jest też mądre zaangażowanie uczniów, rodziców, pracowników administracji i obsługi, a często również przedstawicieli społeczności lokalnej. Warto więc przy tak złożonym zadaniu zbudować w szkole koalicję osób, dla których taki cel jest ważny i które gotowe są podjąć i koordynować odpowiednie działania. 

Rola nauczycieli w budowaniu szkolnego klimatu 

Dzisiaj nikogo nie trzeba przekonywać do tego, jak niezwykle istotną rolę w budowaniu szkolnego klimatu odgrywa nauczyciel. To głównie jego osoba i postawa wobec uczniów determinuje klimat panujący w klasie. Bezpośrednio też określa charakter wzajemnych relacji oraz warunkuje całość wpływów i oddziaływań występujących na linii nauczyciel–uczniowie i uczniowie–uczniowie. Nawet wtedy, gdy nauczyciel nie pełni funkcji jej wychowawcy, a lekcję z podopiecznymi ma tylko raz w tygodniu. Niestety nie wszyscy nauczyciele o tym pamiętają. Trzeba więc systematycznie uświadamiać każdemu nauczycielowi, że w zależności od przyjętych przez niego priorytetów – jego stylu zarządzania lekcją i sposobu traktowania uczniów – może w klasie panować klimat, który prędzej czy później będzie emanował na całą szkołę, jako klimat naznaczony:

  • Przerostem ambicji, skupieniem się na osiąganiu wysokich ocen, wypracowaniu najlepszej średniej i wygrywaniu konkursów. W takiej atmosferze zwiększa się ryzyko powstania niezdrowej rywalizacji między uczniami, wzajemnego szeregowania zależnie od osiąganych sukcesów, nietolerancji dla słabszych kolegów, nieliczenia się z ich indywidualnymi potrzebami i możliwościami.
  • Brakiem zaufania i podejrzliwością, ciągłym kontrolowaniem i rozliczaniem uczniów ze wszystkich zadań, zachowania, wyrażania opinii i poglądów. Tak wszechobecna podejrzliwość nauczyciela blokuje otwartość uczniów, zaburza poczucie bezpieczeństwa, obniża poczucie własnej wartości, powoduje odwzajemnianie braku zaufania do nauczyciela, także do kolegów.
  • Pretensjami do uczniów o niewykorzystane przez nich szanse, krytycznym porównywaniem ich do innych klas, okazywaniem swojego niezadowolenia i rozczarowania. W takiej atmosferze uczniowie tracą wiarę w siebie, zaczynają się wzajemnie obwiniać i krytykować za poniesione porażki indywidualne i grupowe.
  • Opresyjnością i strachem przed karą za nieprzestrzeganie rygorystycznych reguł i zasad ustalonych przez nauczyciela. Lęk przed jego osobą powoduje wycofanie się uczniów z aktywnego uczestnictwa w toku lekcji, w życiu klasy. A respekt, jakim uczniowie darzą nauczyciela, nie ma nic wspólnego z szacunkiem do niego.
  • Współpracą, wzajemnym szacunkiem dla swoich potrzeb i poglądów, asertywnością i empatią, poczuciem przynależności do grupy, udzielaniem sobie wsparcia i pomocy. Szanowani, doceniani uczniowie odwzajemniają szacunek wobec nauczyciela, czują się przy nim bezpiecznie, nawiązują też między sobą satysfakcjonujące relacje i więzi, chętnie realizują cele edukacyjno-wychowawczo-terapeutyczne, traktując je jako ważne i własne. 

Powyższe „rodzaje” klimatu kreowanego przez nauczyciela jasno wskazują, że jego cechy, postawa, przyjęte wartości oraz umiejętności w zakresie tworzenia komfortu psychicznego i rozwojowego są warunkiem powstania atmosfery sprzyjającej pełni rozwoju uczniów oraz dbałości o ich dobrostan psychiczny. Tymczasem, o czym mówi się coraz częściej, zdrowie psychiczne samych nauczycieli również jest poważnie zagrożone. Tak więc budowanie dobrej atmosfery, przyjaznego miejsca nauki i pracy, w którym doświadcza się sukcesów – w wielu placówkach, szczególnie w dzisiejszych czasach – może być wielce utrudnione, ale nie niemożliwe. 
 

...
Centralnymi wymiarami środowiska szkoły kształtującymi jej klimat są stosunki pomiędzy nauczycielami i uczniami, stosunki między samymi uczniami oraz różnie definiowane i postrzegane właściwości procesu edukacyjno-wychowawczego. 

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy