Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z uczniem ze SPE

24 sierpnia 2018

NR 89 (Maj 2017)

AAC Alternatywne i wspomagające metody porozumiewania się

0 327

Potrzeba komunikowania się z otoczeniem to bez wątpienia najważniejsza potrzeba psychiczna każdego człowieka. Komunikacja jest kluczem do poznawania siebie i otaczającej rzeczywistości, do umysłowego uporządkowania świata poprzez nazywanie przedmiotów, zjawisk, zdarzeń, określanie ich cech i relacji zachodzących między nimi. Umiejętność porozumiewania się z innymi jest źródłem odkrywania i wypróbowywania swoich umiejętności wywierania wpływu na otoczenie, jest to także – obok myślenia i sfery emocjonalno-motywacyjnej – jeden z podstawowych wyznaczników rozwoju psychicznego dziecka. Niedokształcenie mowy może poważnie zaburzyć ogólny rozwój dziecka, stąd tak dużą wagę przywiązuje się do wczesnej stymulacji rozwoju mowy i zachęcania dziecka do komunikowania się z otoczeniem1.

Milczenie spowodowane brakiem mowy nigdy nie jest złotem. Wszyscy mamy potrzebę porozumiewania się i kontaktowania ze sobą nawzajem – nie tylko jednym sposobem, lecz na wszystkie możliwe sposoby. Jest to podstawowa ludzka potrzeba, podstawowe ludzkie prawo. Co więcej, jest to podstawowa ludzka siła. ~ (Williams, 2000)

 

Dzięki zainteresowaniu problemami komunikacji ludzi z niepełnosprawnością powstały i rozwinęły się metody komunikacji wspomagającej i alternatywnej (AAC – ang. Augmenative and Alternative Comunication). AAC oznacza wszelkie działania, których celem jest pomoc w porozumiewaniu się osobom niemówiącym lub posługującym się mową w ograniczonym stopniu. Zamiast wypowiadanych słów i zdań mogą one używać znaków graficznych (piktogramów, obrazków, symboli), znaków manualnych (gestów) lub znaków przestrzenno-dotykowych (np. przedmiotów). Dzięki temu mogą dokonywać wyborów, podejmować decyzje, pytać, opowiadać, wyrażać myśli i uczucia – pokonywać bariery w porozumiewaniu się i stawać się niezależnymi1.

Komunikacja alternatywna i wspomagająca wywodząca się z krajów anglosaskich staje się coraz bardziej popularna. Od 1983 roku działa organizacja International Society for Alternative and Augmenative Comunication (ISAAC) z siedzibą w Toronto, która zajmuje się koordynacją prac, wymianą doświadczeń i wspieraniem regularnych kontaktów między towarzystwami pracującymi w poszczególnych państwach.

W Polsce metodami komunikacji AAC zajmuje się Stowarzyszenie na Rzecz Propagowania Wspomagających Sposobów Porozumiewania się „Mówić bez Słów”, które powstało w lutym 1999 roku. 

Założyciele Stowarzyszenia współpracują ze sobą od 1998 roku i pochodzą z pięciu ośrodków reprezentujących różne resorty: edukację, służbę zdrowia, pomoc społeczną w Gdańsku, Krakowie (Alina Smyczek), Kwidzynie (Magdalena Grycman), Legnicy i Warszawie (Anna Lechowicz). Annę Lechowicz i Magdalenę Grycman można nazwać prekursorkami wspomagających i alternatywnych sposobów komunikacji2.

Komunikację alternatywną stosujemy, kiedy użytkownik nie mówi lub prawie nie mówi, bez rokowań na pojawienie się mowy. System AAC staje się wówczas „protezą mowy” umożliwiającą komunikację z otoczeniem. W przypadku gdy mowa występuje, ale nie wystarcza do ekspresji językowej, realizacji potrzeb i możliwości poznawczych, emocjonalnych, społecznych użytkownika, wówczas system AAC pełni funkcję wspomagającą, uzupełniając te sfery, w których użytkownikowi brakuje umiejętności mowy. Jest tak w przypadku, kiedy mowa rozwija się powoli lub jest zbyt uboga czy niewyraźna bądź nastąpiła jej chwilowa utrata. Komunikacja wspomaga wówczas mowę, zapobiegając frustracji użytkownika.

Użytkownicy wspomagających sposobów porozumiewania się

Z badań statystycznych, które prowadzono w Stanach Zjednoczonych, wynika, że 0,3–0,6% dzieci w wieku szkolnym nie jest w stanie używać mowy do porozumiewania się. Podobne badania prowadzono w Wielkiej Brytanii, gdzie liczba ta sięga 75 tys., tj. 0,5% dzieci. W Polsce nie prowadzono dotychczas takich badań. Jeśli więc założymy, iż 0,5% jest odpowiednią proporcją, to w Polsce wśród dzieci w wieku szkolnym ok. 45 tys. potrzebuje takiej pomocy3.

Wyróżniamy trzy grupy użytkowników AAC. Przyporządkowanie użytkownika do poszczególnych grup determinuje celei sposoby terapii4.

Zaburzenia mowy zawsze są źródłem frustracji, poczucia bezradności, zaburzeń zachowania u dzieci. Niemożność porozumienia się w różnych sytuacjach życia codziennego powoduje wiele różnych problemów emocjonalnych. Wielu z nich można uniknąć, wyposażając dziecko w możliwość wyrażania swoich potrzeb w sposób alternatywny.

1 Grupa ekspresji językowej

Są to osoby, które rozumieją mowę innych, ale same nie mogą mówić. Są to np. osoby z porażeniem mózgowym, z upośledzeniem umysłowym (np. zespół Downa), których rozumienie mowy jest wysokie, natomiast stopień sprawności narządów artykulacyjnych bardzo niski. Komunikacja alternatywna zapewni im zatem możliwość ekspresji. Większy nacisk kładziemy wówczas na zapewnienie odpowiedniej liczby znaków, umożliwienie szybkiego fizycznego dostępu do nich. Jest to zwłaszcza ważne przy osobach z uszkodzonym narządem ruchu, kiedy wskazywanie symboli oraz wykonywanie gestów jest niemożliwe bądź mocno ograniczone. 

W przypadku osób z porażeniem mózgowym stosujemy specjalne pomoce i techniki wskazywania, jak np. wskaźniki (do ręki lub nagłowne), skanowanie, wskazywanie wzrokiem, kodowanie. Celem terapii staje się dostarczenie użytkownikowi znaków, które staną się jego słownictwem czynnym, oraz umożliwienie uczestniczenia w sytuacjach społecznych, zarówno czynnościowe, jak i językowe. Zadaniem terapeuty jest też budowanie systemu językowego takiej osoby – budowania wypowiedzi, zadawania pytań, tworzenia dłuższych tekstów za pomocą znaków5.

2 Grupa wymagająca wsparcia językowego

  • Podgrupa rozwojowa – AAC jest wprowadzane do czasu pojawienia się mowy. Staje się również środkiem do pobudzenia ekspresji językowej i rozumienia języka. Do tej grupy należą dzieci z dysfazją rozwojową, dzieci z opóźnionym rozwojem mowy wynikającym z upośledzenia umysłowego, niskiej sprawności narządów artykulacji, zaburzeń sensorycznych oraz dzieci z okresowym brakiem mowy wynikającym z niedorozwoju bądź innych uszkodzeń krtani, które będą mówić po operacji i rehabilitacji. 

AAC wspomaga komunikację do czasu pojawienia się mowy i staje się narzędziem do nauki systemu językowego, który w tym czasie ma swój krytyczny okres rozwoju. Zapobiega również niepotrzebnym frustracjom, zaburzeniom zachowania itp. wynikającym z niemożności porozumienia się. 
Wprowadzanie AAC w tej grupie rodzi najwięcej kontrowersji. Jednak wieloletnie badania prowadzone w wielu krajach przez ośrodki akademickie i praktyków wskazują, że prawidłowo prowadzona terapia wspiera i przyśpiesza rozwój mowy, a nie hamuje go. Prawidłowo, to znaczy z dużym naciskiem na wokalizację, połączeniem celów klasycznej terapii logopedycznej (nauka artykulacji) z terapią AAC. Dziecko jest zachęcane do wypowiadania słów (choćby zniekształconych) oznaczających symbole lub gesty, które pokazuje. Pojawienie się nowego słowa wypowiadanego przez dziecko powoduje spontaniczne wycofanie gestu lub symbolu – nie trzeba dzieci „oduczać” stosowania symboli. Mowa jest szybsza, bardziej efektowna i efektywna niż szukanie w książce do porozumiewania odpowiedniego znaku. Jeśli dziecko będzie mogło coś powiedzieć, to wybierze mowę, nie znak.

O doborze metod AAC będą decydowały indywidualne predyspozycje i potrzeby osoby, jej umiejętności i możliwości, a także osobiste preferencje. Dlatego ważne jest dokonanie profilu oceny możliwości komunikacyjnych danej osoby.

 

  • Grupa sytuacyjna – osoby, które będą potrzebowały AAC w wybranych sytuacjach. Ich artykulacja jest na tyle niewyraźna (np. z powodu dyzartrii), że nie jest dobrze rozumiana przez postronne osoby bądź pogarsza się w sytuacjach stresowych. Zastosowanie wsparcia w postaci gestu, symboli, liter daje użytkownikowi poczucie bezpieczeństwa, że zostanie zrozumiany, nawet jeśli nie wypowie wyrazu lub zdania wyraźnie. W przypadku osób z dyzartrią taki komfort powoduje również mniejsze napięcie mięśni, co przekłada się także pozytywnie na jakość artykulacji. Zaburzenia mowy zawsze są źródłem frustracji, poczucia bezradności, zaburzeń zachowania u dzieci. Niemożność porozumienia się w różnych sytuacjach życia codziennego powoduje wiele różnych problemów emocjonalnych. Wielu z nich można uniknąć, wyposażając dziecko w możliwość wyrażania swoich potrzeb w sposób alternatywny. W przypadku małego dziecka rzadko z całą pewnością można określić, czy mowa się pojawi, czy nie, i jaki będzie jej zakres rozwoju. Zatem już małe dziecko powinno otrzymać system alternatywny bądź wspomagający, który wesprze mowę do czasu jej pojawienia się, bądź zostanie systemem alternatywnym, jeśli mowa się nie pojawi6.

3 Grupa języka alternatywnego

Są to osoby, które będą potrzebować alternatywnego systemu przez całe życie, zarówno do nadawania, jak i odbierania informacji. Alternatywna komunikacja staje się wówczas podstawowym systemem komunikacji „do” i „od”. W tym przypadku istotne jest, by całe środowisko użytkownika było przystosowane do jego potrzeb w tym zakresie.

Do grupy tej zaliczamy osoby autystyczne, z głębszym upośledzeniem umysłowym, z agnozją słuchową zwaną „głuchotą językową”. W przypadku tej grupy nieodzowne staje się stosowanie przekazu wspomaganego. Oznacza to wspieranie kluczowych elementów wypowiedzi odpowiednim gestem lub wskazaniem symbolu. Przekaz wspomagany u...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy