Dołącz do czytelników
Brak wyników

Lekcja wychowawcza z pomysłem

27 sierpnia 2018

NR 92 (Październik 2017)

Cyberbezpieczeństwo. Jak bezpiecznie funkcjonować w cyfrowym środowisku?

364

Problem bezpieczeństwa w sieci jest niestety nieustająco aktualny. Pojawiają się też wciąż różne nowe zagrożenia. Jednocześnie jednak Internet jest bardzo cennym narzędziem i źródłem informacji. Naszym zadaniem jest więc uczyć dzieci i młodzież korzystać z niego w taki sposób, by minimalizować ryzyko zagrożeń, a jednocześnie jak najlepiej wykorzystywać jego potencjał.

Dzieci i młodzież wykorzystują Internet przede wszystkim do rozrywki, wyszukiwania informacji i komunikowania się z innymi. Jest to medium wręcz stworzone do realizowania wszystkich tych celów. Wszystkie one są też ważne dla rozwoju dziecka, pod warunkiem jednakże, że używa ono sieci w bezpieczny sposób.

Nie chodzi więc o to, by dzieci i młodzież straszyć internetowymi zagrożeniami czy zniechęcać je do korzystania z sieci – byłoby to zresztą zadanie skazane na porażkę. Naszym celem powinno być poruszanie tematu bezpieczeństwa w sieci w taki sposób, by zwiększać świadomość uczennic i uczniów, a jednocześnie dawać im umiejętności i narzędzia do radzenia sobie z zagrożeniami. I to zarówno poprzez ich profilaktykę, jak i skuteczne reagowanie, kiedy się pojawią.

Podczas omawiania z dziećmi tej tematyki mogą pojawić się jednak pewne trudności. Po pierwsze, część zagrożeń, o których warto rozmawiać, wiąże się z ryzykiem molestowania seksualnego za pośrednictwem Internetu, ale też na żywo, gdy dziecko zgodzi się na spotkanie z chcącą wykorzystać jego zaufanie osobą poznaną w sieci. Jeśli nauczyciel chce to zagadnienie poruszyć, warto, aby wcześniej porozmawiał na ten temat z rodzicami i uzyskał ich akceptację. Należy też pamiętać, by dostosować przekaz do wieku dziecka.

Nie chodzi o to, by dzieci i młodzież straszyć internetowymi zagrożeniami czy zniechęcać je do korzystania z sieci. Naszym celem powinno być poruszanie tematu bezpieczeństwa w sieci w taki sposób, by zwiększać świadomość uczennic i uczniów, a jednocześnie dawać im umiejętności i narzędzia do radzenia sobie z zagrożeniami.

Po drugie, dzieci, a zwłaszcza młodzież, często są przekonani, że wiedzą na temat Internetu więcej od dorosłych; przeceniają swój poziom umiejętności korzystania z sieci, a także swoją zdolność do chronienia się przed zagrożeniami. Mogą prezentować postawę typu „wiem, że takie rzeczy się zdarzają, ale mnie to się na pewno nie przytrafi, bo nie jestem taka głupia/taki głupi”. Z taką postawą możemy sobie poradzić, argumentując, że osoby, które popełniają przestępstwa w Internecie (dotyczące i kradzieży danych czy infekowania komputerów wirusami, i prześladowania czy tzw. hejtu), też często są inteligentne, a przede wszystkim mają praktykę, doświadczenie w ich popełnianiu, w tym w udawaniu kogoś, kim nie są, czy odgrywaniu dobrych intencji. Nierzadko są to osoby dorosłe.

Niemądrze jest więc ich nie doceniać jako przeciwników. Nie powinniśmy jednak starać się na siłę przekonać uczniów, że zagrożenia te mogą ich też dotyczyć, bo możemy w ten sposób tylko wzmocnić ich obronną postawę. Zamiast tego warto pracować na konkretnych przykładach, jak najbliższych doświadczeniom naszych podopiecznych – im lepiej będą dostrzegać podobieństwo tych sytuacji do własnych doświadczeń, tym bardziej realna stanie się dla nich myśl, że może je spotkać coś podobnego.

Po trzecie wreszcie, dorośli faktycznie często dysponują niedostateczną wiedzą na temat Internetu, a raczej specyfiki korzystania z niego przez dzieci i młodzież. Dorośli wykorzystują go bowiem inaczej i dla nich często rzeczywistość portali typu Askfm i Instagram czy gier takich jak Minecraft, World of Tanks czy World of Warcraft jest zupełnie obcym lądem. Niestety, znajomość samego Facebooka (z którego dziś korzystają coraz częściej także rodzice, a nawet dziadkowie) może być dziś już niewystarczająca, by zrozumieć cyfrowy świat najmłodszych. Co więcej, Internet dzieci i młodzieży to nie tylko komputer, lecz także smartfon czy tablet, którego również dzieci używają często inaczej niż ich rodzice – grając w gry czy też spędzając wiele czasu na czatowaniu ze znajomymi. Wszystko to sprawia, że czasem uczennice i uczniowie faktycznie mogą sądzić, że lepiej od dorosłych rozumieją internetową rzeczywistość, jednak nawet jeśli wiedzą więcej od nas o tym czy tamtym portalu, nie oznacza to, że są lepszymi ekspertami od bezpieczeństwa.

Tę wiedzę naszych podopiecznych możemy jednak wykorzystać podczas zajęć. Możemy poprowadzić je w taki sposób, aby nie były tylko jednostronnym przekazem od nas do nich, ale by bardziej przypominały dialog. Warto więc zachęcać uczestników do tego, by dzielili się swoimi doświadczeniami w korzystaniu z Internetu, doświadczeniami znanych im osób (np. koleżanek i kolegów, rodzeństwa), a także historiami, o których usłyszeli lub przeczytali w mediach.

Wiążące się z Internetem zagrożenia możemy podzielić na kilka bardziej ogólnych kategorii:

  • nieodpowiednie treści (np. przemoc, pornografia, mowa nienawiści, nawoływanie do popełnienia przestępstwa, samookaleczeń, a nawet samobójstwa),
  • cyberprzestępstwa (np. kradzież wrażliwych danych, kradzież tożsamości i wizerunku, infekowanie złośliwym oprogramowaniem),
  • cyberprzemoc (np. tzw. hejt internetowy, stalking, molestowanie seksualne),
  • niebezpieczne kontakty (np. kontaktowanie się z osobami poznanymi tylko w Internecie),
  • konsekwencje psychofizyczne, rozwojowe i społeczne (m.in. uzależnienia behawioralne, alienacja i zbyt długie przesiadywanie w Internecie – oraz ich następstwa, np. niedostatek kontaktów z rówieśnikami, osłabienie więzi rodzinnych, gorsza kondycja fizyczna, braki w zakresie umiejętności społecznych).

Równolegle warto zorganizować poświęcone tej tematyce spotkanie z rodzicami, którzy często nie w pełni zdają sobie sprawę z zagrożeń związanych z Internetem i swoich możliwości przeciwdziałania im, przez co mogą niedostatecznie kontrolować sposób, w jaki ich dzieci używają Internetu, i czas, jaki mu poświęcają.

Najlepiej, jeśli zajęcia będą prowadzone w dwugodzinnym bloku. Należy pamiętać, aby podczas zajęć wysyłać jasne sygnały:

  • Stosowanie wobec kogoś w Internecie cyberprzemocy lub dopuszczanie się innych wykroczeń i przestępstw (np. wyłudzenia danych) jest zawsze czynem złym i zasługującym na potępienie oraz karę.
  • Osoba, która padła ofiarą cyberprzemocy lub innego przestępstwa w Internecie, zawsze powinna uzyskać wsparcie i pomoc; nie należy jej obwiniać. Nawet jeśli z jakiegoś powodu nie zadbała dostatecznie o swoje bezpieczeństwo, winny zawsze jest sprawca czynu, a nie osoba, w którą on uderza.

Sygnały te są bardzo ważne, ponieważ dzieci i młodzież często czują się winne tego, że do czegoś „dopuściły” lub że na coś „pozwoliły”. Mogą wstydzić się do tego przyznać lub uważać, że spotkała je kara za ich „głupotę” lub „naiwność”. Mogą nawet uważać, że agresorzy mają prawo je obrażać czy poniżać. Wysyłanie takich sygnałów jak powyżej zwiększa szansę na to, że dziecko lub nastolatek zdecyduje się przełamać i opowiedzieć komuś o tym, co go spotkało, poszukać pomocy.

Materiały do zajęć: czyste kartki A4, długopisy, tablica i kreda lub pisak, materiały z Narzędziowni (wydruki opisów przypadków do analizy oraz opisów scenek do dramy).

Metody pracy: burza mózgów, dyskusja, praca w grupach, drama.


Lekcja 1. Internetowe zagrożenia

Wprowadzenie

Osoba prowadząca wita uczestników i na rozgrzewkę zadaje pytanie: „Kto z was na co dzień używa Internetu?”. Prawdopodobnie podniesie się las rąk. Następnie pyta: „A kto spotkał się w Internecie z jakąś przykrą sytuacją lub niebezpieczeństwem albo zna osobę, która spotkała się z czymś takim?”. W końcu wyjaśnia tematykę spotkania: „Dzisiaj porozmawiamy właśnie o tym, jakie trudne lub niebezpieczne sytuacje możemy napotkać podczas korzystania z Internetu i jak możemy się przed nimi bronić”.

Rozwinięcie

1 Plusy i minusy Internetu. Burza mózgów i dyskusja 

Osoba prowadząca rysuje na tablicy tabelę o dwóch kolumnach (plusy i minusy Internetu). Następnie prosi uczestników, żeby podawali jak najwięcej pomysłów dla każdej kolumny. Warto zasugerować im, że w plusach mogą ująć cele, jakie osiągają dzięki Internetowi (np. daje rozrywkę, pozwala komunikować się z innymi, poszukiwać informacji), w minusach zaś wymienić różne znane im zagrożenia związane z Internetem. Należy starać się doprowadzić do tego, by uczestnicy wymienili jak najwięcej znanych sobie zagrożeń i minusów Internetu – dzięki temu prowadzący zyska pewne rozeznanie w stanie wiedzy uczestników na ten temat. Następnie osoba prowadząca prosi uczestników o ich opinie dotyczące tego, które z wymienionych zagrożeń są, ich zdaniem, najpoważniejsze. W toku dyskusji podkreśla około ośmiu najpoważniejszych zagrożeń. Jeśli prowadzący ma wrażenie, że uczestnicy pomijają jakieś ważne zagrożenie, zwraca na nie ich uwagę i kieruje dyskusją w taki sposób, by je również włączyć do listy „najważniejszych”. Mogą to być np.:

  • hejt (czyli mowa nienawiści, wyśmiewanie, poniżanie i obrażanie kogoś),
  • uzależnienie od Internetu lub gier,
  • niebezpieczne znajomości (osoby podające się za kogoś innego lub mające jakieś ukryte, złe zamiary),
  • nękanie, stalking,
  • namawianie do popełnienia przestępstwa lub jakiegoś innego niepożądanego zachowania,
  • kradzież wrażliwych danych (np. haseł internetowych, adresu miejsca zamieszkania),
  • wysyłanie komuś swoich zdjęć lub nagrań wideo (osoba ta może później je upubliczniać lub przerabiać w obraźliwy sposób nawet bez naszej wiedzy i zgody),

spam i złośliwe oprogramowanie.

Tabela powinna pozostać widoczna również w dalszej części zajęć; będzie przydatna w kolejnym ćwiczeniu.

Jeśli okaże się, że w tabeli minusy będą przeważały nad plusami, osoba prowadząca może w podsumowaniu ćwiczenia zaznaczyć, że to, iż minusów jest więcej, nie oznacza, że mamy zrezygnować z korzystania z Internetu. W końcu plusy, nawet jeśli jest ich mniej, są tutaj ważne i cenne. Powinniśmy więc raczej tak korzystać z Internetu, by móc korzystać z jego plusów, a jednocześnie jak najskuteczniej unikać minusów.

2 Co wiem o tych zagrożeniach? Praca w grupach i dyskusja 

Osoba prowadząca dzieli klasę na tyle grup, ile ważnych zagrożeń w tabeli zostało podkreślony...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy