Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z uczniem ze SPE

25 sierpnia 2018

NR 90 (Czerwiec 2017)

Czego unikać przy rozpoznawaniu indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych ucznia

0 289

Nauczyciele, wychowawcy i specjaliści szkolni mają obowiązek udzielania uczniom pomocy psychologiczno-pedagogicznej, która polega m.in. na rozpoznawaniu i zaspakajaniu indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych ucznia oraz jego indywidualnych możliwości psychofizycznych1. 

Termin rozpoznanie jest odpowiednikiem słowa „diagnoza”, od greckiego słowa diágnosis, czyli rozróżnianie, osądzanie. Współczesna interpretacja tego terminu podkreśla dwa jego składniki: zebranie potrzebnych danych oraz ich krytyczne opracowanie w drodze rozumowania. 

Poznanie ucznia, oswajanie się z jego szkolnym funkcjonowaniem, sposobem myślenia, obserwowaniem jego reakcji w kontakcie z rówieśnikami i dorosłymi, uważnym słuchaniem tego, co mówi, i porównywaniem z tym, co robi, rozpoznanie jego trudności, zainteresowań, uzdolnień oraz potrzeb w tym zakresie – to naprawdę niełatwa sprawa. Świadczą o tym liczne wypowiedzi samych nauczycieli, którzy dzieląc się swoimi doświadczeniami, zwracają uwagę na problemy, które napotykają z organizacją procesu diagnostycznego, interpretacją uzyskanych informacji oraz planowaniem działań wspierających ucznia. W dużej mierze źródłem tego typu sytuacji bywa nieznajomość tematyki rozpoznawczej, niewystarczająca wiedza z psychologii, pedagogiki, niektórych obszarów medycyny dotyczących rozwoju człowieka, słabe umiejętności metodologiczne, brak dostatecznej wiedzy o metodach i technikach diagnostycznych, sposobach analizy i interpretacji danych, a także wpływ czynników zewnętrznych, tj. presja czasu, niewłaściwa atmosfera, nieodpowiednie warunki. Nie bez znaczenia jest również postawa samego nauczyciela. Jeśli ma on zaniżoną samoocenę, brak mu przekonania o swojej umiejętności bycia pomocnym, to może unikać lub ograniczać zakres podejmowanych przez siebie działań i czynności rozpoznawczych. Natomiast przy zawyżonej samoocenie może stać się „ignorantem metodologicznym”, osobą wszystkowiedzącą, kierującą się bardziej intuicją niż racjonalnymi przesłankami. Poza tym, niektórzy nauczyciele nadal są zdania, że ten obszar diagnozy potrzeb i możliwości uczniów powinien być zarezerwowany tylko dla specjalistów, i to najlepiej z zewnątrz – pedagogów i psychologów z poradni psychologiczno-pedagogicznej. W każdym z tych przypadków podejmowane przez nauczyciela czynności rozpoznawcze narażone są na popełnienie błędów, o których mowa będzie w dalszej części, a którym powinien on zapobiegać wszelkimi dostępnymi sposobami.

Diagnoza pedagogiczna jest trudnym zadaniem, gdyż wymaga od nauczyciela połączenia dwojakiej jego funkcji – diagnostycznej i kształcącej, dużego zaangażowania, skupienia i merytorycznego przygotowania w obserwacji uczniów, w rozpoznawaniu różnych subtelności w ich zachowaniach, znajomości specyfiki rozwojowej każdego z nich oraz ścisłego określenia, w jakim kierunku dana dyspozycja ma szansę się rozwinąć. 

Co trzeba wiedzieć?

W literaturze mówi się o diagnozowaniu jako procesie rozpoznawania, przedstawiania, opisywania, charakteryzowania interesującego nas stanu rzeczy (zjawisk i procesów) w oparciu o zauważone objawy (oznaki, symptomy, wskaźniki) i znajomości ogólnych prawidłowości (teorii, koncepcji). W tym ujęciu diagnoza postrzegana jest w pedagogice jako podstawa wszelkiej praktycznej działalności nauczyciela, warunek jego racjonalnego oddziaływania edukacyjno-wychowawczo-terapeutycznego. Rzetelne rozpoznanie potrzeb rozwojowych i edukacyjnych uczniów, czyli efektywna obserwacja diagnostyczna, jest konieczna, aby rzeczywiście wesprzeć każdego z nich we wszechstronnym rozwoju. Brak trafnego rozpoznania powoduje bowiem brak dobrego programu pomocy uczniowi, i o tym należy pamiętać przede wszystkim. Stąd wniosek, że1:

  • Nauczyciel nie powinien przeprowadzać diagnozy dla niej samej, bo diagnozowanie nie jest czynnością samoistną, lecz działaniem przygotowawczym do podjęcia przemyślanej i zaplanowanej interwencji pedagogicznej. Diagnoza ma pomóc w podejmowaniu decyzji praktycznych. Jeśli nauczyciel o tym nie pamięta, łatwo zachowuje się tak, jakby chciał tylko zebrać materiał o uczniu, wykonując czyjeś polecenia, np. wywiązując się z czynności związanych z ewaluacją wewnętrzną pomocy psychologiczno-pedagogicznej udzielanej w szkole.
  • Celem rozpoznania przez nauczyciela indywidualnych potrzeb i możliwości psychorozwojowych i edukacyjnych ucznia jest:
  1. określenie, opis stanu aktualnego i natury problemu, wskazanie jego przyczyn oraz konsekwencji, znaczenia, zebranie informacji o indywidualnym rozwoju dziecka i jego funkcjach poznawczo-motorycznych, fizycznych, emocjonalno-społecznych, co wykaże braki i zaniedbania (Jak jest? Dlaczego tak właśnie jest?); 
  2. zrozumienie zarówno natury, zaburzeń i trudności, jak i potencjału ucznia;
  3. prognozowanie jego rozwoju (Dlaczego będzie tak, a nie inaczej?);
  4. podjęcie decyzji o postępowaniu korygującym, kompensacyjnym lub innym oraz stworzenie planu interwencji, pomocy i wsparcia (Co zrobić, jakimi metodami pracować, by uzyskać pożądany stan?);
  5. wdrożenie zaplanowanych działań, odpowiedniego postępowania;
  6. ocena postępów i efektów podjętych oddziaływań (Co zyskał uczeń w aspekcie edukacyjno-rozwojowym? Jakie oddziaływania należy kontynuować, z których zrezygnować lub poddać je modyfikacji?).
  • Proces rozpoznawczo-diagnostyczny jest wieloaspektowy. Dlatego nauczyciel nie może zadowolić się jednorazowym opisem funkcjonowania ucznia, jego cech rozwojowych, trudności i problemów. Konieczne jest monitorowanie zmian w czasie i poznanie procesu wielu przemian, dokonujących się w zakresie wszechstronnego jego rozwoju.
  • Proces ten oparty jest zawsze na działaniu o charakterze intencjonalnym (celowym), które zakłada przyzwolenie na ingerencję nauczyciela w życie osobiste ucznia, zwłaszcza w jego intymność. Wiąże się to z refleksją nauczyciela, czyli z pełni świadomym jego stosunkiem do ucznia oraz do samego siebie, a także z pewnym krytycznym podejściem wobec podejmowanych czynności rozpoznawczych, ze świadomością możliwości popełnienia błędów. 
  • Podstawową cechą – a zarazem główną zaletą właściwie dokonanego rozpoznania – dobrej diagnozy jest jej rzetelność. To, że nie przedstawia rzeczywistości dotyczącej ucznia z jednego tylko punktu widzenia, nie ubarwia jej ani nie stawia w negatywnym świetle. 

Tego trzeba unikać

Diagnozowanie to złożony proces rozwiązywania problemów, to przetwarzanie danych, a nie rejestrowanie zachowań. Wiedza wykorzystywana przy wyjaśnianiu jest oparta nie tylko na spostrzeganiu, lecz wymaga myślenia i wnioskowania. (W. J. Paluchowski)

Współczesna pedagogika humanistyczna odchodzi od zasady „dla wszystkich to samo i w tym samym czasie” na rzecz zasady „dla każdego to, czego potrzebuje w celu zaspokojenia indywidualnych potrzeb i możliwości2”. Z racji swoich doświadczeń zawodowych i obserwacji jestem skłonna zaryzykować twierdzenie, że w szkole rozpoznawanie indywidualnych potrzeb i możliwości uczniów rzadko bywa prowadzone w sposób systemowy i długofalowy, a to zwiększa – niestety – prawdopodobieństwo popełniania typowych błędów diagnostycznych, którymi są: 

  • Błąd źródła wiedzy – korzystanie przez nauczyciela z jednego źródła informacji lub stosowanie w poznawaniu dziecka metod i narzędzi, które nie są dostosowane do jego możliwości rozwojowych i kompetencji poznawczo-emocjonalnych.
  • Błąd diagnozy negaty...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy