Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z uczniem ze SPE

27 sierpnia 2018

NR 92 (Październik 2017)

Praca z uczniem wybitnie zdolnym
Indywidualny program lub tok nauki

0 252

Zdolności określamy często mianem wysokiego potencjału lub uzdolnień specjalnych. Są one konieczne, aby ciekawość przerodziła się w trwałe zainteresowania. Z drugiej strony nawet bardzo wysoki poziom sprawności nie gwarantuje jeszcze, że obdarzony nią młody człowiek osiągnie wybitne wyniki. Zdolności są w tym przypadku rodzajem narzędzia, które może zostać użyte do ważnych celów, ale może też zardzewieć nieużywane.

Jest tylko jedna zdolność, bez której uczenie się byłoby niesłychanie trudne, a może nawet niemożliwe. To zdolność dziwienia się i zadawania pytań, czyli po prostu ciekawość. Liczba informacji i umiejętności, które przyswajamy w pierwszych latach życia, jest imponująca. A przecież zdolności umysłowe dziecka dopiero kształtują się i rozwijają. Jednocześnie wczesne dzieciństwo to jedyny okres, który nie pozostawia po sobie wspomnienia wysiłku związanego ze zdobywaniem rozmaitych umiejętności. Wszystko, czego się wtedy uczymy, przychodzi nam stosunkowo łatwo, wręcz niezauważalnie. Dopiero później nauka zaczyna kojarzyć się z wysiłkiem, obowiązkiem, a często także znudzeniem. Ciekawość nie jest oczywiście tym samym, co uzdolnienia, ale jest niewątpliwie ich bardzo istotną częścią. Druga część to odpowiednia sprawność intelektualna. To właśnie te zdolności określamy często mianem wysokiego potencjału lub uzdolnień specjalnych. Są one konieczne, aby ciekawość przerodziła się w trwałe zainteresowania. Z drugiej strony nawet bardzo wysoki poziom sprawności nie gwarantuje jeszcze, że obdarzony nią młody człowiek osiągnie wybitne wyniki.
Zdolności są w tym przypadku rodzajem narzędzia, które może zostać użyte do ważnych celów, ale może też zardzewieć nieużywane.
Zdolności można zdefiniować jako różnice indywidualne, które sprawiają, że przy jednakowej motywacji i uprzednim przygotowaniu poszczególni ludzie osiągają w porównywalnych warunkach zewnętrznych niejednakowe rezultaty w uczeniu się i działaniu. Zdolności mogą być rozumiane jako sprawniejsze wykonywanie określonych czynności w stosunku do innych, wrodzone predyspozycje do wykonywania określonych działań lub jako uwarunkowane wewnętrznie i najczęściej wrodzone możliwości sprawnego działania – w sensie określonych predyspozycji i postawy. Najprostszy podział wyróżnia zdolności:

  • ogólne, których wyznacznikiem jest przede wszystkim inteligencja i myślenie, a także spostrzeganie, zapamiętywanie (wyuczalność), wyobraźnia, sprawność ruchowa (zręczność), wrażliwość emocjonalna, 
  • specjalne, związane z określoną dziedziną (lub dziedzinami). 

Uczeń zdolny charakteryzuje się co najmniej jedną z trzech wymienionych cech:

  • wysokim poziomem osiągnięć lub możliwością takich osiągnięć związanych z potencjałem w dziedzinach nauki, twórczości lub działalności społecznej (charytatywnej, obywatelskiej, wolontariatu itp.);
  • wysokim poziomem uzdolnień specjalnych/kierunkowych (np. artystycznych, sportowych, organizacyjnych, poznawczych, związanych często z przedmiotami szkolnymi);
  • wysokim poziomem zdolności ogólnych (wysokie IQ – 120 i więcej).

Zdolności można zdefiniować jako różnice indywidualne, które sprawiają, że przy jednakowej motywacji i uprzednim przygotowaniu poszczególni ludzie osiągają w porównywalnych warunkach zewnętrznych niejednakowe rezultaty w uczeniu się i działaniu. 

Wymienione cechy poparte są walorami osobowości, m.in. wysoką motywacją, aktywnością własną, zaangażowaniem zadaniowym, zdolnościami przewidywania itp. Uczniowie zdolni często są twórczy, zadają wiele pytań, mają bogatą wyobraźnię i poczucie humoru. Cechuje ich duża plastyczność myślenia, otwartość na zmiany i nowości. Z twórczą postawą związany jest nonkonformizm przejawiający się kwestionowaniem istniejącego porządku, nieuleganiem naciskom i autorytetom. Charakterystyczny może być zdrowy perfekcjonizm. Jednostki zdolne zazwyczaj są pracowite, pełne energii, wytrzymałe i zdyscyplinowane wewnętrznie. Mają silną wolę i są spostrzegawcze. Charakterystyczną cechą, często występującą u uzdolnionych dzieci i młodzieży, jest asynchronia rozwojowa, oznaczająca nierównomierny rozwój funkcji psychicznych, z przewagą sfery poznawczej nad pozostałymi. Poza tym osoby zdolne mają szczególne potrzeby, a ich zaniedbanie może powodować specyficzne trudności w skutecznym rozwoju zdolności, prowadzące do wystąpienia tzw. syndromu nieadekwatnych osiągnięć (SNO). Warto podkreślić, że wysokie oceny szkolne nie mogą być (chociaż niestety często są) traktowane jako jedyny (główny) wyznacznik uzdolnień. Zdarzają się uczniowie, dla których ocena szkolna nie jest czynnikiem motywującym ani ważnym, a ich uzdolnienia znajdują swoją realizację w niezauważanych przez szkołę dziedzinach.

Biorąc pod uwagę różnorodność dziecięcych uzdolnień (w zakresie czasu ich pojawienia się, obszarów aktywności, poziomu możliwości), postaw społecznych (wynikających z wychowania – nie będących efektem uzdolnień), a także trudności, których doświadczają uczniowie szczególnie uzdolnieni, należy podkreślić, że każdy uczeń uzdolniony jest inny i nie należy doszukiwać się w jego zachowaniu wszystkich wymienionych dotychczas cech. Wielkim wyzwaniem, które staje przed nauczycielami i wychowawcami, jest zapewnienie uczniom o bardzo sprecyzowanych zainteresowaniach takich warunków do ich rozwijania, żeby zgłębianie wybranej dziedziny nie kolidowało z wypełnianiem podstawowych obowiązków i nie musiało skutkować lekceważąco niechętnym stosunkiem do wszystkiego. 

Jak rozpoznać ucznia zdolnego? 

Sposoby identyfikacji:

  • obserwacja (m.in. zachowań znamionujących uzdolnienia, np. aktywności własnej ucznia, zadawania pytań, dociekliwości, prezentowania wiedzy wykraczającej poza program nauczania itp.);
  • wywiad (m.in. z uczniem, rodzicami, nauczycielami, psychologiem, osobami spoza szkoły pracującymi na co dzień z uczniem zdolnym);
  • testy predyspozycji i zdolności, kwestionariusze, skale, listy cech itd., przeprowadzane przez licencjonowanych psychologów oraz – w przypadku narzędzi o licencji otwartej – nauczycieli lub inne osoby pracujące na co dzień z uczniami zdolnymi;
  • nominacje (nauczycielskie, rodzicielskie, zespołu klasowego, osób spoza szkoły pracujących na co dzień z uczniami zdolnymi, autonominacje);
  • prace, wytwory i osiągnięcia, np. prace plastyczne, utwory muzyczne, sukcesy w konkursach, turniejach i olimpiadach;
  • opinia poradni psychologiczno-pedagogicznej lub psychologa szkolnego.

Ważne, aby identyfikacja ucznia zdolnego nie opierała się wyłącznie na osiągnięciach i ocenach szkolnych, ale odzwierciedlała rzeczywisty potencjał ucznia i zawierała informacje o dziedzinach i dyscyplinach, w których uczeń jest uzdolniony.

Zasady pracy z uczniem zdolnym oparte są przede wszystkim na przekonaniu o konieczności indywidualizacji procesu nauczania. Nauczyciel powinien znać dobrze ucznia, jego możliwości i ograniczenia oraz nieustannie weryfikować swoją wiedzę na jego temat. Działania adresowane do ucznia zdolnego powinny dotyczyć wszelkich sfer jego rozwoju i funkcjonowania. 

Jak możesz wspierać ucznia zdolnego w rozwoju?

  • Dostosuj metody i formy pracy do potrzeb, predyspozycji i uzdolnień.
  • Oprzyj nauczanie na innowacjach i eksperymentach pedagogicznych, autorskich programach, nowych narzędziach i ciekawych sposobach prowadzenia zajęć.
  • Indywidualizuj i różnicuj pracę na lekcji oraz podczas zajęć pozalekcyjnych.
  • Motywuj do udziału w olimpiadach, kursach, turniejach, warsztatach (także e-learningowych), obozach naukowych, projektach i programach przeznaczonych dla uczniów zdolnych, w tym stypendialnych i grantowych.
  • Opracuj indywidualny plan rozwoju dla ucznia zdolnego, w tym np. indywidualny program nauki (IPN) i/lub indywidualny tok nauki...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy