Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna

25 sierpnia 2018

NR 91 (Wrzesień 2017)

Siódmoklasiści i 6-latki w jednej szkole
Jak zapobiegać potencjalnym konfliktom?

0 207

W efekcie reformy edukacji, która weszła w życie z początkiem roku szkolnego, w szkołach podstawowych znów znajdą się uczennice i uczniowie siódmej, a rok później także ósmej klasy. Obecność starszych uczniów może skutkować nasileniem się trudności wychowawczych związanych z konfliktami czy przemocą. Jak im zapobiegać i jak zapewnić poczucie bezpieczeństwa najmłodszym dzieciom?

Od czasu reformy oświaty z 1999 r. młodzież w tzw. „trudnym wieku” skupiona była w gimnazjach. W efekcie kadra ucząca w gimnazjum mogła skupić się na wyzwaniach związanych z tą grupą wiekową, a szkoły podstawowe były bezpieczniejsze dla najmłodszych uczennic i uczniów. Nadchodzący rok szkolny przywraca ośmioklasową podstawówkę, stawia więc kadry szkół podstawowych przed nowymi wyzwaniami.

To, jak będą się zachowywać uczniowie klas siódmych, a później ósmych, pozostaje zagadką. Przez blisko dwie dekady istnienia szkół gimnazjalnych wiele się zmieniło w realiach życia dzieci i młodzieży. Pojawiły się różne nowe problemy i wyzwania związane m.in. z Internetem (i cyberprzemocą) czy dopalaczami. Uczennice i uczniowie często doświadczają też większej presji i stresu związanego z oczekiwanymi osiągnięciami czy też niepokojem towarzyszącym wchodzeniu w dorosłość. Można zaryzykować stwierdzenie, że doświadczenie nauczycielek i nauczycieli pamiętających jeszcze ośmioklasową szkołę podstawową może okazać się niewystarczające, nie mówiąc już o tym, że upływ czasu mógł zatrzeć je w pamięci pedagogów. Przede wszystkim jednak wiele osób pracujących w szkołach podstawowych zwyczajnie nie ma takich doświadczeń, bo swoją karierę zaczynały już po wprowadzającej gimnazja reformie.

Szczególną uwagę trzeba zwrócić na sytuację uczennic i uczniów, którzy nie zdadzą do kolejnej klasy likwidowanych gimnazjów i w związku z tym będą musieli powtarzać rok już nie w gimnazjum, ale właśnie w szkole podstawowej. Trafią oni do ósmej klasy i będą starsi (a często i silniejsi lub z większą siłą przebicia) od nowych koleżanek i kolegów. Trzeba niestety liczyć się z ryzykiem, że powrót do szkoły podstawowej będzie przez nich odebrany jako upokarzająca, frustrująca degradacja. Nie tylko więc wniosą do nowej klasy swoje dotychczasowe problemy, ale też nową frustrację, co może zwiększać ryzyko agresywnych zachowań z ich strony czy też prób podporządkowania sobie nie tylko klasy, ale też uczennic i uczniów z innych klas.
Warto więc zarówno stosować różne ogólne metody zapobiegania dyskryminacji i przemocy w szkole, jak i wprowadzić specyficzne działania mające na celu zapewnienie poczucia bezpieczeństwa najmłodszym uczennicom i uczniom.

I Czynniki ryzyka konfliktów i przemocy

Podstawą skutecznego przeciwdziałania konfliktom i przemocy w szkole jest trafne zidentyfikowanie czynników ryzyka i minimalizowanie ich rozmiarów. 

Podstawą skutecznego przeciwdziałania konfliktom i przemocy w szkole jest trafne zidentyfikowanie czynników ryzyka i minimalizowanie ich rozmiarów. 

Czynniki ryzyka konfliktów i przemocy mogą być następujące:

1 Niewłaściwy system norm, m.in.:

  • Sprzeczność koncepcji wychowania czy też postępowania – sytuacja, w której obowiązujący w szkole system norm jest niejasny, niespójny i/lub niekonsekwentny. 
  • Normy preferujące użycie siły.
  • Nieprzestrzeganie norm przez osoby znaczące. 

2 Brak reakcji na niepożądane zachowania, m.in.:

  • Brak reakcji na drobne wykroczenia typu wagary, spóźnienia, napisy na ścianach. 
  • Brak reakcji ze strony nauczycieli na zachowania agresywne uczniów czy bagatelizowanie ich, również tworzy atmosferę przyzwolenia, tyle że tym razem bezpośrednio dla agresji i przemocy. 
  • Konflikty długo pozostają nierozwiązane, brakuje skutecznej mediacji. 
  • Bierność świadków. 

3 Czynniki związane z organizacją nauczania, m.in.:

  • Ograniczenie przestrzeni, zagęszczenie, hałas. 
  • Brak możliwości relaksu i odprężenia (dla uczniów i nauczycieli).
  • Nuda, brak zagospodarowania czasu, uboga oferta zajęć pozalekcyjnych. 

4 Czynniki związane z relacjami uczeń − nauczyciel – rodzic, m.in.:

  • Brak autentycznego kontaktu i dialogu miedzy uczniami, nauczycielami i rodzicami.
  • Wysoki poziom frustracji wśród nauczycieli.

II Zapobieganie czynnikom ryzyka

Dyrektor szkoły może jednak skutecznie zapobiegać pojawianiu się tych czynników ryzyka bądź minimalizować ich rozmiary, nie dopuszczając do tego, by miały one znaczący wpływ na atmosferę i sytuację w szkole.

W poszczególnych obszarach można tu podjąć następujące działania:

System norm:

  • Należy wprowadzić prosty, jasny, zwięzły i spójny wewnętrznie regulamin szkoły, który będzie określał oczekiwania wobec zachowania uczniów, a także odnosił się do zachowań niepożądanych i zabronionych. Ewentualnie można specjalnie dla dzieci przygotować spełniającą te kryteria wersję już istniejącego regulaminu.
  • Regulamin powinien być łatwo dostępny dla wszystkich uczniów. Warto też zorganizować lekcje wychowawcze poświęcone jego najważniejszym zapisom, ale tak, by były angażujące i ciekawe.
  • Warto rozważyć wprowadzenie jeszcze jednego dokumentu – szkolnego kodeksu, który będzie odnosił się wyłącznie do obszaru relacji między członkami szkolnej wspólnoty.
  • Zarówno regulamin, jak i kodeks powinny sygnalizować potrzebę wspierania osób słabszych czy źle traktowanych przez innych.
  • Należy jasno dać do zrozumienia wszystkim pracownikom szkoły, jak ważna jest ich rola w zakresie stania na straży tych zasad i dawania dobrego przykładu.

Odpowiednie reagowanie:

  • Kiedy uczennice i uczniowie zachowują się w nieodpowiedni sposób (w tym agresywnie), powinno to za każdym razem spotkać się z reakcją ze strony obecnych przy tym osób dorosłych. Reakcja powinna być zawsze adekwatna do przewinienia.
  • Warto również przeszkolić nauczycieli w zakresie rozpoznawania i rozwiązywania konfliktów.
  • Należy też w każdej z klas przeprowadzić zajęcia (najlepiej w formie warsztatów psychoedukacyjnych, np. na lekcji wychowawczej) poświęcone zjawisku przemocy i reagowaniu na nią. 

Organizacja nauczania:

  • W miarę możliwości należy starać się unikać tworzenia przeludnionych klas, minimalizować hałas na przerwach i tworzyć wygodne „strefy ciszy”.
  • Ważna jest też estetyka szkoły.
  • W celu zapewnienia spokoju i bezpieczeństwa nauczyciele powinni pełnić dyżury podczas przerw, zwracając szczególnie uwagę na te miejsca w szkole, które są najbardziej niebezpieczne.
  • Warto też zaoferować uczennicom i uczniom interesujące zajęcia pozaszkolne, zwłaszcza koła zainteresowań oraz zajęcia sportowe.

Relacje uczeń − nauczyciel – rodzic:

  • Szkoła powinna aktywnie troszczyć się o stały, dobry kontakt z rodzicami uczennic i uczniów, a także współpracować z nimi w zakresie podejmowanych działań wychowawczych.
  • Uczennice i uczniowie powinni wiedzieć, że rodzice współpracują ze szkołą, ale nie tylko po to, by ich kontrolować, ale przede wszystkim dla ich dobra.
  • W każdej klasie powinny być regularnie organizowane warsztaty psychoedukacyjne, nie tylko związane stricte z profilaktyką dyskryminacji i przemocy, ale też z rozwijaniem cennych umiejętności społecznych i osobistych.

III Powitanie pierwszaków w szkole

Rozpoczęcie nauki szkolnej jest dla dzieci momentem przełomowym, wielkim wyzwaniem, ale też momentem wielkich oczekiwań. Większość uczennic i uczniów rozpoczyna przygodę ze szkołą 
z dużą motywacją i ciekawością, nadzieją na coś nowego i interesującego. 

Dzieci te chcą chodzić do szkoły i spodziewają się, że będą się w niej dobrze czuć. Jednocześnie przynajmniej części z nich mogą towarzyszyć rozmaite obawy i lęki związane choćby z rozłąką z rodzicami czy po prostu koniecznością odnalezienia się w nowym środowisku i sprostania nowym wymaganiom. 

Choć naszym celem jest zapewnienie pierwszakom dobrego samopoczucia i bezpieczeństwa w szkole, nie można automatycznie patrzeć na starszych uczniów jako „podejrzanych” czy potencjalnych sprawców. 

Z tej perspektywy wydaje się wręcz oczywiste, że szkoła powinna te dzieci wesoło i radośnie powitać, a także zapewnić im emocjonalne i merytoryczne wsparcie, np. dobre rady. Potrzebę wsparcia biorą na siebie przede wszystkim wychowawczynie i wychowawcy pierwszoklasistów, jednak zarówno tutaj, jak i w organizację powitania pierwszoklasistów można zaangażować uczennice i uczniów z klas najstarszych.

W ten sposób można za jednym zamachem zrealizować dwa ważne cele wychowawcze: sprawić, że najmłodsze dzieci poczują się w szkole ważne i mile widziane, a także zaangażować najstarszych uczniów (w tym zwłaszcza tych, którzy powtarzają klasę) w działanie, dzięki któremu poczują się odpowiedzialni za los pierwszaków i bardziej im przychylni. 

Ważne uwagi dotyczące powitania pierwszaków:

  • Powitanie pierwszoklasistów w szkole w żadnym wypadku nie powinno przypominać tradycyjnego „kocenia”. Tzw. kocenie w szkołach często odbywa się nieoficjalnie − zjawisko to jest inaczej nazywane „falą” i polega na szykanowaniu, dręczeniu, zastraszaniu, poniżaniu, a w najlepszym wypadku wyśmiewaniu najmłodszych uczniów. 
  • Lepiej tak zorganizować powitanie pierwszaków, aby starsi uczniowie robili coś po części dla nich, a po części z nimi wspólnie, tak aby nie dzielić ich przez cały czas na dwa różne obozy i nie ustawiać starszych w roli śmiejącej się (lub znudzonej) widowni.
  • Dobrym pomysłem mogą być też zajęcia integracyjne (jako uzupełnienie powitania lub zorganizowane np. dzień wcześniej lub później), atrakcyjne zarówno dla pierwszaków, jak i dla starszych uczniów. Opracowanie ich może być wyzwaniem, ale warto je podjąć. Zajęcia te mogą być zorganizowane w mniejszych grupach, np. klasa pierwsza A z klasą siódmą A (a w kolejnych latach ósmą), B z B itd. Dopasowanie klas literkami może przyczynić się do wykształcenia się identyfikacji uczniów starszych z młodszymi i odwrotnie.

IV Przygotowanie na przyjście pierwszaków

Choć powitanie najmłodszych uczniów przez starszych jest bardzo cennym sposobem na zapobieganie konfliktom i przemocy, to oczywiście nie wystarczy. Ważne jest też, by szkoła, jak to opisano wyżej, zapobiegała czynnikom ryzyka przemocy. W kontekście troski stricte o uczennice i uczniów pierwszych klas warto jednak pamiętać jeszcze o kilku istotnych kwestiach:

  • Trzeba zachęcać wychowawców klas pierwszych do tego, by od pierwszego dnia nawiązywali ze swoimi podopiecznymi bliski, życzliwy k...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy