Dołącz do czytelników
Brak wyników

SI w pracy pedagoga

26 lutego 2019

NR 106 (Luty 2019)

Terapia ręki

Terapia ręki to nie tylko praca stolikowa i rysowanie szlaczków. 
Wręcz przeciwnie, takie czynności i zadania znajdują się na końcu naszej drogi, kiedy możemy już zaobserwować jakiekolwiek efekty podejmowanych przez nas działań.
Tylko patrząc w całościowy sposób na rękę i jej znaczenie, jesteśmy w stanie osiągnąć sukces.

Ręce są niezwykle istotnym elementem naszego ciała. Dzięki nim jesteśmy w stanie wykonywać wiele czynności i precyzyjnych ruchów. Mamy bowiem możliwość chwytania przedmiotów, wykonywania czynności samoobsługowych, takich jak ubieranie czy mycie się, oraz badania otaczającej nas rzeczywistości. Patrząc na dzieci, zaobserwujemy, jak wielką rolę w ich życiu odgrywają właśnie ręce. Można je bowiem brudzić w błocie czy farbach, lepić nimi z plasteliny, modeliny czy masy solnej oraz dotykać wszystkich nowych rzeczy, na które się trafia. Nie da się więc ukryć, że to prawidłowo rozwijająca się motoryka mała pozwala nabyć umiejętności potrzebne dziecku w okresie edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej. Warto jednak pamiętać, że mała motoryka jest umieszczona w rozwoju psycho-
motorycznym dziecka, jest jego nieodłącznym elementem (rys. 1). Dlatego też niezwykle ważne jest pamiętanie o tym, że najpierw pojawiają się ruchy duże, a dopiero potem małe i bardziej precyzyjne.


Funkcje ręki

Wyróżnia się dwie podstawowe funkcje ręki: czuciową i ruchową. Cała kończyna górna ma postawionych pięć zadań ruchowych, do których zaliczamy:

  • umiejętności manipulacyjne,
  • chwyt,
  • zdolności oporowe wykorzystywane np. podczas podciągania się czy zwisania,
  • przemieszczanie się i zmianę położenia, np. w czasie pływania,
  • umiejętności obronno-sportowe, takie jak rzuty czy odpychanie się. 

Funkcja czuciowa odpowiada natomiast za odbiór bodźców z otoczenia. Ręka staje się zmysłem dotyku, dzięki któremu jesteśmy w stanie dostrzec czucie powierzchowne, głębokie i mięśniowe. 
To, jak istotne znaczenie w naszym życiu ma ręka, jest widoczne również w mózgu człowieka. Kora mózgowa, która odpowiada za ruchy kciuka, palców i dłoni, ma zaskakująco duże rozmiary, podobnie jest 
w obszarze kory czuciowej. Dla uzmysłowienia pewnych różnic i proporcji stworzono karykaturalne postaci, które mają obrazować różnice między korą ruchową i czuciową – nazwano je homunkulusami. Homunkulus czuciowy ma bardzo duże usta, język, twarz, stopy, dłonie i genitalia, a ruchowy dłonie i twarz (rys. 2). Dłonie pojawiają się w jednym i drugim przypadku, widać więc bardzo wyraźnie, że są one nieodzownym elementem naszego ciała, niezbędnym do prawidłowego rozwoju i funkcjonowania. 


Zaburzenia w funkcjonowaniu rąk

Niestety, coraz częściej dzieci mają problem z właściwym wykorzystaniem swoich rąk. Deficyty w zakresie funkcjonowania rąk można rozpatrywać w kilku płaszczyznach. Mowa zarówno o takich, które powodują całkowitą niezdolność do poruszania ręką, jak i drobnych problemach grafomotorycznych wpływających na estetyczny zapis. Czynników powodujących zaburzenia pracy ręki jest wiele (tab. 1). Niezależnie jednak od trudności i rodzaju zaburzenia, warto wprowadzać w pracy z dzieckiem ćwiczenia, które będą dostosowane do jego potrzeb i możliwości. Dzięki temu możliwe stanie się takie usprawnienie funkcjonowania, by dziecko jak najlepiej radziło sobie w życiu. 
 Sprawne ręce pozwalają nam poznawać świat i umożliwiają osiąganie kolejnych etapów rozwoju. W przypadku gdy rozwój motoryki małej jest zaburzony, należy rozpocząć pracę ze specjalistą w tym zakresie. Najczęściej jest to terapeuta pedagogiczny, nauczyciel lub pedagog ze specjalnymi uprawnieniami. Realizuje on wówczas program terapii ręki, który ma charakter diagnostyczno-terapeutyczny. Jego celem staje się przede wszystkim usprawnienie umiejętności manualnych. Odbywa się to poprzez:

  • rozwijanie ruchomości kończyn górnych;
  • poprawę funkcjonowania w zakresie umiejętności manualnych;
  • poprawę lub udoskonalenie prezentowanego przez dziecko chwytu;
  • poprawę i udoskonalenie koordynacji obustronnej;
  • pracę z dzieckiem nad opanowaniem lub udoskonaleniem czynności samoobsługowych.

 

Rys. 1. Motoryka mała w rozwoju psychomotorycznym dziecka (źródło: //docplayer.pl/6 148 616-6-temat-numeru-terapia-reki.html, dostęp: 31.12.2018)

 

Rys. 2. Rodzaje homunkulusów (źródło: //neuronus.com.pl/?p=186, dostęp: 31.12.2018)

 

Tab. 1. Czynniki ograniczające pracę ręki (na podstawie: K. Piotrowska-Madej, A. Żychowicz, Smart Hand Model. Diagnoza i terapia ręki u dzieci, Grupa Wydawnicza Harmonia – Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2017)

Czynniki ograniczające pracę ręki
  • uszkodzenia mózgu lub nieprawidłowości w jego pracy
  • nieprawidłowości w budowie ręki
  • zaburzenia integracji sensorycznej
  • trudności z regulacją napięcia mięśniowego
  • problem z orientacją w schemacie własnego ciała
  • dyspraksja – brak umiejętności planowania ruchu
  • przyjmowanie nieprawidłowej pozycji przy biurku/ławce
  • nieprawidłowy chwyt narzędzia pisarskiego
  • złe warunki do pracy: nieodpowiednia wysokość ławki, krzesła, nieprawidłowe
    oświetlenie, nieprawidłowe narzędzie do pracy
  • zaburzenia lateralizacji
  • leworęczność
  • niepełnosprawność intelektualna

 

Dla kogo terapia ręki?


Terapia ręki jest coraz popularniejszym pojęciem. Wraz z rosnącą świadomością ludzi można zaobserwować wzrost zainteresowania tym tematem. Dlatego warto zdawać sobie sprawę z tego, z jakimi dziećmi należy pracować w tym zakresie. Chodzi tutaj przede wszystkim o tych podopiecznych, którzy:

  • prezentują nieprawidłowe napięcie mięśniowe (podwyższone lub obniżone);
  • są niechętni do wykonywania podstawowych czynności manualnych, takich jak rysowanie, malowanie, lepienie, wycinanie itp.;
  • prezentują trudności w zakresie czynności samoobsługowych;
  • wykazują dużą niechęć podczas zapoznawania się z różnymi fakturami czy materiałami (przejawiają nadwrażliwość dotykową);
  • potrzebują silnego docisku w czasie zabaw, relacji z innymi ludźmi (podwrażliwość dotykowa lub proprioceptywna);
  • mają duże problemy w zakresie koordynacji obustronnej, nie są w stanie wykonać ćwiczeń, w trakcie których wymagane jest użycie dwóch rąk jednocześnie, lub mają trudności z ich wykonaniem

(np. ćwiczenia fizyczne typu pajacyki);

  • na zajęciach plastycznych pracują niedbale, wolno, nie lubią czynności manualnych.

Niestety, coraz częściej mamy do czynienia w swojej pracy z dziećmi przejawiającymi takie trudności. Nie da się ukryć, że jest to spowodowane zmianami zachodzącymi w społeczeństwie. Do lamusa odchodzą bowiem trzepaki i całodzienne bieganie wokół domu czy bloku. W zamian za to dzieci dostają drogi i wyspecjalizowany sprzęt elektroniczny, który nie zachęca do żadnej aktywności. Mając tego świadomość, musimy zwrócić szczególną uwagę na to, jak wygląda mała i duża motoryka u naszych podopiecznych, i wprowadzić różnego rodzaju ćwiczenia mające na celu poprawę istniejącego stanu rzeczy. 


By terapia miała ręce i nogi


Aby zadania terapeutyczne miały sens i przynosiły wymierne efekty, należy zwrócić uwagę na to, jak należy je przeprowadzać i jaki powinien być ich charakter. 
W pierwszej kolejności warto zwrócić uwagę na fakt, że postawa ciała człowieka rozwija się w trzech płaszczyznach:
1) cefalokaudalnej, czyli od głowy w dół, do kończyn dolnych;
2) proksymodystalnej – zmiany zachodzą od osi ciała na zewnątrz do części obwodowych;
3) łokciowo-promieniowej – zmiany w osi poprzecznej rozpoczynają się od piątego palca u ręki i idą w kierunku kciuka. 

Biorąc to pod uwagę, można wysnuć wniosek, że również ćwiczenia w terapii ręki będą musiały opierać się na pewnych założeniach z tym związanych. Wszystkie działania, które podejmujemy z dzieckiem, powinny rozpoczynać się od ćwiczeń rozmachowych, następnie przechodzimy do manualnych, po to, by na końcu skupić się na czynnościach precyzyjnych (rys. 3).
Ćwiczenia wykorzystywane w terapii ręki nie są schematyczne i mogą być urozmaicane wedle inwencji twórczej i kreatywności nauczyciela prowadzącego zajęcia. Ważne jest bowiem, że mając wiedzę na temat tego, w jaki sposób funkcjonują dzieci w grupie, jesteśmy w stanie przygotować dla nich szereg różnego rodzaju aktywności. Niekoniecznie musimy posiadać opinie z poradni z konkretnymi zaleceniami. Praca w grupie ma to do siebie, że to od nas w dużej mierze zależy, co będziemy robić. To my bowiem wyznaczamy sobie pewien cel nadrzędny, do realizacji którego dążymy. Chcąc więc ciekawie przeprowadzić zajęcia z elementami terapii ręki, warto wykorzystać podany niżej schemat:

  • Powitanie – rozpoczęcie zajęć z wykorzystaniem stałych, powtarzalnych elementów, np. piosenek lub wierszyków, które są ciekawe dla dzieci i sprawiają im radość. Warto tutaj również zaznaczyć, jaki jest temat naszych zajęć i co mamy zamiar w ich trakcie zrobić. Oczywiście sposób prowadzenia tej części jest uzależniony od liczby dzieci, tego, na jakim etapie rozwoju są, oraz jak przedstawiają się ich możliwości. 
  • Stymulacja proprioceptywna – integracja sensoryczna ma duży wpływ na pracę z wykorzystaniem terapii ręki, jednak tak naprawdę jednym z jej najistotniejszych elementów staje się właśnie czucie głębokie. Długość i liczba tych ćwiczeń są uzależnione w dużej mierze od tego, jakiego rodzaju potrzeby mają nasi podopieczni. Jedni z nich oczekują większej liczby docis-

ków, a inni mniejszej, i musimy nie tylko to uszanować, lecz także zadbać o to, aby każdy otrzymał to, czego w danej chwili potrzebuje. Ta część jest o tyle istotna, że dzięki propriocepcji dziecko uczy się kontroli nad własnym ciałem, zaczyna odczuwać jego poszczególne elementy i podejmuje próby zaplanowania ruchu, zaczynając od tego dużego do coraz bardziej precyzyjnego. Warto tutaj pobawić się w naleśniki, czyli zawijanie dzieci w koce, zaproponować dzieciom siłowanie się, przepychanie lub zawody związane z przenoszeniem dość ciężkich elementów z jednego miejsca na drugie. 

  • Ćwiczenia rozmachowe. 
  • Ćwiczenia manualne.
  • ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy