Dołącz do czytelników
Brak wyników

SI w pracy pedagoga

4 kwietnia 2019

NR 107 (Marzec 2019)

Wykorzystanie SI na zajęciach korekcyjno-kompensacyjnych i dydaktyczno-wyrównawczych

309

Obecnie środowisko edukacyjne coraz więcej uwagi poświęca dzieciom i młodzieży ze specjalnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi, czyli uczniom, u których zdiagnozowano spektrum różnego rodzaju objawów znacznie utrudniających lub wręcz uniemożliwiających funkcjonowanie w kilku obszarach, m.in. ruchowym, społecznym, emocjonalnym, sensorycznym, komunikacyjnym czy poznawczym. Problemy te w dużym stopniu obniżają jakość życia tych dzieci i sprawiają, że mają one trudności z pełnieniem ról społecznych. W związku z tym bardzo dużą wagę przykłada się do właściwego udzielania wsparcia psychologiczno-pedagogicznego przez szkołę. Podpowiadamy, jak w jego ramach wykorzystać metody integracji sensorycznej.

Rodzaj i charakter udzielanej pomocy zmienia się z roku na rok ze względu na coraz większą świadomość i wiedzę w tym zakresie. Co za tym idzie, zmieniają się również oczekiwania względem nauczycieli i pedagogów. Jednym z zadań osób, które uczą w szkołach, staje się diagnozowanie potrzeb podopiecznych i stwarzanie im takich warunków, by ich rozwój mógł przebiegać jak najbardziej harmonijnie. Jest to niezwykle trudne i wymaga ciągłego doskonalenia własnych umiejętności, zdobywania nowych doświadczeń i dokształcania się, by urozmaicać prowadzone zajęcia z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej i wiedzieć, jakie dodatkowe metody można wykorzystać w ich trakcie. 

POLECAMY

Rodzaje trudności

Niezwykle istotne staje się zrozumienie, że poziom funkcjonowania ucznia ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi może być bardzo różny. Nie ma dwójki dzieci, które w takim samym stopniu przejawiałyby dane trudności czy zaburzenia. Wszystko jest bowiem znacznie uzależnione od stopnia ich nasilenia i możliwości kompensacyjnych, które zależą od poziomu inteligencji danej osoby, jej cech charakteru, temperamentu, ale również tego, jakie wsparcie otrzymuje ona w środowisku rodzinnym. Ze względu na rodzaj trudności wyróżniamy:

  1. dysleksję rozwojową, czyli specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu, które mogą objawiać się jako:
    - trudności w czytaniu,
    - trudności w pisaniu dotyczące ekspresji pisma, czyli umiejętności przelewania swoich myśli i spostrzeżeń na papier, tworzenia różnego rodzaju historii, opowiadań, tekstów (jest to rodzaj trudności, którego nie diagnozuje się w poradniach, a bardzo często dzieci przejawiają problemy w tym zakresie) oraz  poprawności zapisu (dysortografia), czyli umiejętności opanowania reguł i zasad gramatyczno-ortograficznych i wykorzystania ich w praktyce w czasie tworzenia prac pisemnych;
  2. dyskalkulię, czyli trudności w opanowaniu podstawowych działań arytmetycznych, problemy z właściwym posługiwaniem się liczbami, przy jednoczesnym prawidłowym rozwoju intelektualnym dziecka;
  3. dyspraksję, czyli zaburzenia w zakresie opanowania umiejętności ruchowych. Najczęściej objawia się ona pod postacią słabej koordynacji, trudności z planowaniem i właściwą organizacją ruchu. Zakłada się, że często towarzyszy jej również obniżona sprawność zarówno motoryki małej, jak i dużej. W związku z tym przypuszcza się, że jednym z efektów dyspraksji może stać się dysgrafia charakteryzująca się bardzo niskim poziomem graficznym pisma;
  4. specyficzne zaburzenia rozwoju językowego, które objawiają się tym, że język mówiony jest zaburzony w odniesieniu do innych sfer, w tym również do rozwoju niewerbalnego dziecka. Zaburzenia te są bardzo trudne i uporczywe. Mogą obejmować one takie obszary jak: mówienie, rozumienie mowy, używanie języka zgodnie z kontekstem społecznym oraz sytuacją, w jakiej znajduje się dziecko. 

Liczba zaburzeń, z którymi spotykamy się w trakcie pracy w szkole, jest bardzo duża. Nie da się również ukryć, że wspomaganie rozwoju dziecka jest procesem długotrwałym i wymagającym olbrzymiego zaangażowania ze strony nauczycieli, 
psychologów i pedagogów. Polega to bowiem na takiej organizacji zarówno przestrzeni, jak i samego procesu dydaktycznego, aby możliwe stało się wspieranie tych cech dziecka, które rozwijają się prawidłowo, przy jednoczesnym zwracaniu uwagi i doskonaleniu, w toku zajęć, tych umiejętności, które sprawiają uczniowi problem. W tym celu należy przygotowywać różnego rodzaju ćwiczenia, ciekawe zabawy motywujące i zachęcające dziecko do pracy, warsztaty i eksperymenty, dzięki którym młody człowiek będzie odczuwał radość i satysfakcję oraz będzie w stanie odnieść sukces. Jednocześnie wszystkie te formy powinny wzbogacać doświadczenie dziecka, pogłębiać jego wiedzę i umiejętności oraz doskonalić procesy społeczno-emocjonalne, komunikacyjne i poznawcze. Ważne jest również zwrócenie uwagi na to, że wszystkie podejmowane przez nas działania powinny być adekwatne do wiedzy i umiejętności dziecka oraz muszą się w jakiś sposób wpisywać w zainteresowania, które przejawia. 

Jednocześnie naszym zadaniem w toku zajęć korekcyjno-kompensacyjnych i dydaktyczno-wychowawczych jest takie ich prowadzenie, aby wyeliminować zachowania niepożądane, usunąć ich negatywne skutki edukacyjne i zastąpić je mechanizmami, które pozwolą lepiej i bardziej poprawnie radzić sobie w nowych sytuacjach. 

Objawy trudności

Marta Bogdanowicz zwraca uwagę, że już w okresie niemowlęcym i wczesnodziecięcym można zauważyć pewne symptomy sugerujące, że w późniejszym okresie dzieci będą przejawiały specyficzne trudności w nauce. Zalicza się tutaj:

  • opóźnienia w zakresie rozwoju ruchowego, np. późniejsze siadanie, raczkowanie czy chodzenie;
  • obniżona sprawność manualna;
  • zaburzenia w zakresie koordynacji ruchowej;
  • opóźniony rozwój mowy;
  • trudności w orientacji w schemacie własnego ciała. 

 

Rys. 1. Opracowanie własne na podstawie: M. Bogdanowicz, Uczeń o specjalnych potrzebach edukacyjnych, „Psychologia Wychowawcza”, 
3, 1995, s. 216–222.

 

W późniejszym okresie również pojawiają się pewne symptomy, które mogą świadczyć o tym, że mamy do czynienia z dzieckiem dyslektycznym lub z ryzykiem dysleksji (tab. 1).
Zaburzenia integracji sensorycznej są natomiast spowodowane niedojrzałością systemów zmysłowych, przez którą młody człowiek nie jest w stanie efektywnie odbierać bodźców z otoczenia i prawidłowo na nie reagować. Najczęściej te reakcje wiążą się z nadmierną wrażliwością lub zupełnym brakiem wrażliwości i pociągają za sobą różnego rodzaju trudności i problemy, jak:

  • zaburzenia napięcia mięśniowego,
  • nieprawidłową postawę ciała,
  • zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej,
  • zaburzenia w zakresie planowania motorycznego i wykonywania ruchu.

Na podstawie podanych objawów można stwierdzić, że rozwój dziecka dyslektycznego przebiega w sposób nieharmonijny, a jego umiejętności nie są zgodne z wymaganiami szkolnymi. W związku z tym konieczne staje się udzielenie mu fachowej pomocy, zarówno przez nauczyciela (lub nauczycieli, jeśli jest to uczeń starszy), jak i pedagoga i psychologa. Jeśli nie otrzyma on odpowiedniego wsparcia, może stać się zagubiony i mniej pewny siebie. 
Nauczyciele powinni być również świadomi, że wszystkie trudności i niepowodzenia ucznia mają charakter zewnętrzny i nie ma on na nie wpływu. Na opanowanie zadanego materiału musi poświęcić nawet trzykrotnie więcej czasu niż jego rówieśnicy, a i tak efekty mogą nie być do końca zadowalające. Dlatego niezwykle istotne jest wspieranie dziecka w jego działaniach i nagradzanie za wysiłek, jaki wkłada w pracę. W przeciwnym razie jego samoocena może znacznie ucierpieć, a zniechęcenie okazać się na tyle duże, że nie będzie w stanie podejmować kolejnych prób opanowania nowych umiejętności. 
 

Tab. 1. Objawy dysleksji u dziecka w wieku wczesnoszkolnym i szkolnym
Objawy dysleksji u uczniów klas I–III Objawy dysleksji u uczniów klas IV–VI
  • mała sprawność ruchowa, dziecko słabo biega, skacze, ma problem z wykonywaniem ćwiczeń fizycznych;
  • trudności z wykonywaniem ćwiczeń równoważnych;
  • problem z opanowaniem umiejętności jazdy na rowerze, hulajnodze;
  • mała sprawność manualna;
  • nieprawidłowy chwyt narzędzia pisarskiego;
  • problem z rozróżnianiem liter o podobnym kształcie (b–d, m–n);
  • przekręcanie wyrazów;
  • problem z różnicowaniem głosek podobnych fonetycznie;
  • trudności z orientacją w przestrzeni, wyznaczaniem kierunków;
  • trudności z nauką czytania, pisania, liczenia
  • utrzymujące się problemy w czytaniu i pisaniu;
  • trudności z opanowaniem reguł gramatycznych i ortograficznych;
  • trudności w orientacji w przestrzeni i koordynacji wzrokowo-ruchowej i problemy z nauką przedmiotów, gdzie jest to umiejętność konieczna (np. geografia, matematyka);
  • niechęć do robienia notatek;
  • trudność z opanowaniem materiału przekazywanego tylko ustnie lub pisemnie;
  • problem z organizacją pracy;
  • trudności w nauce języka obcego;
  • trudności w nauce wierszy, zapamiętywaniu pojęć, definicji

Źródło: opracowanie własne na podstawie M. Bogdanowicz, Ryzyko dysleksji: problem i diagnozowanie, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2003

 

SI w pomocy psychologiczno-pedagogicznej

Integracja sensoryczna jest procesem odpowiedzialnym za odbieranie i właściwe przetwarzanie bodźców dochodzących z otoczenia. Dzięki temu możliwe staje się doskonalenie funkcji percepcyjnych i kinestetycznych oraz ich odpowiednia integracja. Takie mechanizmy pozwalają na wykształcenie się gotowości szkolnej. Założenia integracji sensorycznej są bardzo cenne, kiedy zaczynamy zastanawiać się, w jaki sposób zorganizować pomoc psychologiczno-pedagogiczną w szkole. Pomagają bowiem zrozumieć pewne mechanizmy wpływające na zachowanie uczniów i dają możliwość spojrzenia na trudności z innej perspektywy. Stanowi ona również ważny aspekt rozwoju psychoruchowego. Niezwykle istotne staje się też zrozumienie pewnych mechanizmów z nią związanych. Jeśli bowiem dziecko nie osiągnie „kamieni milowych” przypisanych do danego etapu rozwojowego, nie będzie w stanie przejść na kolejny poziom. Jest to wiedza, którą każdy psycholog czy pedagog posiada, jednak nie zawsze stosuje w praktyce. Ma ona jednak olbrzymie znaczenie w pracy z dziećmi ze specyficznymi trudnościami w nauce. Dziecko, które przejawia pewne trudności i nie opanowało podstawowych umiejętności, nie będzie w stanie nauczyć się czytać ani pisać i na pewno nie będzie czerpało z tego prawdziwej przyjemności. 

Warto również zwrócić uwagę na pewne powiązania między zaburzeniami SI a specyficznymi trudnościami w uczeniu się, które być może rzucą nowe światło na sposób, w jaki nauczyciele podchodzą do tego problemu. Istnieje także możliwość wprowadzanie zmian w sposobie pracy na zajęciach. Niektórzy badacze, jak J. Frank i H. Levinson w 1973 r. stwierdzili, że 97% dzieci z dysleksją ma trudności w przetwarzaniu wrażeń przedsionkowych. W 1978 r. prof. Ottenbacher stwierdził, że u dzieci ze specyficznymi trudnościami w uczeniu można zaobserwować problemy w funkcjonowaniu układu przedsionkowego, równowagi, ale występuje także obniżone napięcie mięśniowe. 

W związku z tym bardzo istotne staje się wdrożenie odpowiednich działań zaraz po otrzymywaniu opinii na temat przeprowadzonej diagnozy umiejętności i rozwoju dziecka. Istnieje bowiem duże ryzyko, że brak wsparcia psychologiczno-pedagogicznego przyczyni się do pogłębiania trudności. Należy też mieć świadomość, że proces terapeutyczny jest długotrwały. By zwiększyć skuteczność prowadzonych zajęć, warto wykorzystywać różnorodne metody. Kluczowe staje się dostosowanie wymagań edukacyjnych do tego, jakie są aktualne potrzeby i możliwości dziecka, przy jednoczesnym podejmowaniu działań mających na celu stymulowanie tych luk w rozwoju sensorycznym, które mogą również odpowiadać za różnego rodzaju problemy i trudności. Odpowiednia stymulacja przyczynia się bowiem do pojawienia się adekwatnych do wieku reakcji adaptacyjnych oraz kształtuje umiejętności dziecka niezbędne do opanowania nowego materiału i rozwoju w sferze edukacyjnej. Poza tym warto mieć świadomość, że potrzeby sensoryczne i wyzwania rozwojowe powinny być ze sobą tożsame, ponieważ tylko wówczas możliwe jest zrealizowanie wyznaczonych celów.

Terapia z wykorzystaniem SI

Jak w takim razie można zaplanować terapię dzieci z trudnościami w uczeniu się? Istnieje pewien schemat, wykorzystujący założenia integracji sensorycznej:

  1. Nauczyciel, pedagog, psycholog powinien dostarczać kontrolowaną ilość bodźców z układu dotykowego, przedsionkowego i proprioceptywnego.
  2. Należy zwrócić uwagę na to, czy dziecko ma zintegrowane odruchy toniczne. Jeśli nie, trzeba rozpocząć ćwiczenia na ich z...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy