Dołącz do czytelników
Brak wyników

Lekcja wychowawcza z pomysłem

25 sierpnia 2018

NR 90 (Czerwiec 2017)

Zazdrość i rywalizacja

0 353

Zazdrość i rywalizacja to zjawiska, które zaobserwować można już u dzieci w wieku przedszkolnym. Na kolejnych szczeblach edukacji problem zmienia swoje oblicze, ale nie znika. Warto porozmawiać o tym z uczennicami i uczniami, aby „ucywilizować” nieco ich skłonność do rywalizacji.

Nadmiar zazdrości i rywalizacji w klasie może mieć poważne i zaskakujące konsekwencje. Przede wszystkim odbija się na atmosferze i relacjach między uczennicami a uczniami. Tam, gdzie jest silna rywalizacja, ludzie – i dzieci, i dorośli – mają skłonność do tego, by zajmować się tylko własnymi sprawami i interesami, dbać tylko o swoje wyniki, a nawet sabotować działania innych osób. Rywalizacja osłabia empatię, zmniejsza gotowość do niesienia innym pomocy, osłabia wzajemne zaufanie i zniechęca do współpracy. Powoduje też nadmierną koncentrację na rywalizacji – uczennice i uczniowie są skonfliktowani, stale „oglądają się za siebie”, wciąż muszą kontrolować sytuację, by upewnić się, czy aby ktoś nie zagraża ich pozycji.

Rywalizacja jako metoda motywacyjna?

Rywalizacja, wbrew obiegowym opiniom, nie sprawdza się też jako metoda motywacyjna. W praktyce może ona motywować do starań tylko kilkoro najlepszych uczennic i uczniów – takich, którzy wierzą, że mają szansę wygrać w wyścigu. Wszyscy pozostali, czyli najczęściej zdecydowana większość klasy, są rywalizacją zdemotywowani, ponieważ boleśnie zdają sobie sprawę, że nie mają szans pokonać tych najlepszych. Może to więc spowodować, że zupełnie przestaną się starać lub nie będą robić nic poza minimum wymagań, jakie im stawiamy. Co gorsza, w wyniku silnej rywalizacji nawet te dzieci, które będą zmotywowane, będą jednocześnie przejawiać wobec siebie nawzajem nieprzyjazne czy wręcz wrogie postawy. Kiedy kolega staje się rywalem, może przestać być kolegą.

Zazdrość jest złożoną, przykrą emocją, pojawiającą się jedynie w społecznym kontekście. Odczuwamy ją wówczas, gdy doświadczamy frustracji z powodu braku możliwości zaspokojenia jakiejś potrzeby, a jednocześnie obiekt lub środki, które zaspokojenie tej potrzeby umożliwiają, są w posiadaniu kogoś innego. Zazdrość zatem jest uczuciem pojawiającym się, gdy bardzo chcemy mieć coś, czego nie mamy, a co ma już ktoś inny. Zawiść z kolei jest skrajną formą zazdrości, w której zazdrości towarzyszy pragnienie, by daną osobę spotkała jakaś krzywda, lub wręcz dążenie do uczynienia jej krzywdy. Zawiść łączy w sobie zazdrość i nienawiść. Jest to jedno z najbardziej destrukcyjnych uczuć. Takim wyjaśnieniem tego, czym jest zazdrość, możemy posługiwać się jako definicją dla dzieci i młodzieży.

Z kolei rywalizacja (konkurowanie) to ubieganie się o pierwszeństwo albo o zdobycie czegoś lub kogoś (np. ukochanej osoby). Rywalizacja zakłada, że ludzie mogą osiągnąć swoje cele tylko wówczas, kiedy nie mogą ich osiągnąć inni. W tym sensie jest przeciwieństwem współpracy, kiedy to ludzie dzielą między siebie wysiłek prowadzący do tego samego celu i wspólnych korzyści.

Są sytuacje, kiedy trudno uniknąć rywalizacji – trudno np. aby współpracowali ze sobą konkurenci do ręki tej samej kobiety albo uczestnicy konkursu szopenowskiego. Jednak w życiu często jesteśmy w innych sytuacjach, kiedy to właśnie współpraca jest bardziej opłacalna niż konkurowanie. Na przykład jeśli pracujemy w zespole, efekty są lepsze, kiedy wszystkie osoby zgodnie współpracują i dzielą się obowiązkami, niż kiedy walczą o przywództwo i próbują nawzajem udowodnić sobie, kto jest lepszy.

W klasach, w których pojawiają się silna zazdrość i rywalizacja, bardzo trudno się pracuje zarówno dydaktycznie, jak i wychowawczo. Wynika to nie tylko z przykrej atmosfery i nieodpowiedniego nastawienia dzieci, lecz także z przeżywanego przez nie stresu związanego z rywalizacyjnym napięciem. Stres ten może powodować, że dzieci będą osiągać wyniki poniżej swoich możliwości – ponieważ utrudnia on uczenie się (wpływa niekorzystnie na procesy poznawcze, w tym rozumowanie i pamięć). Może też prowadzić do agresji werbalnej i fizycznej. Przeciwdziałanie tym zjawiskom jest więc wskazane ze względu i na dzieci, i na nas samych.

Rywalizacja i zazdrość (oraz jej skrajna forma – zawiść) są ze sobą silnie związane i mogą nawzajem wypływać jedna z drugiej. Jeśli w dotąd nawet przyjaznej klasie nauczyciel wprowadzi zasady rywalizacji, zazdrość i wzajemna niechęć mogą być tego konsekwencją. A w drugą stronę: dzieci mające skłonność do zazdrości będą wprowadzały do klasy rywalizacyjne nastroje. Mogą się przechwalać lub wyśmiewać i poniżać innych – zwłaszcza tych, którym czegoś zazdroszczą. Konsekwencją zazdrości mogą być też złośliwe plotki czy przemoc elektroniczna (prześladowanie w internecie, tzw. hejt). Może to doprowadzić nawet do takiej sytuacji, że dotychczas lubiana w klasie, ale konsekwentnie „hejtowana” przez część grupy osoba straci swoją pozycję i przestanie cieszyć się sympatią. Mechanizm ten działa podobnie jak mobbing wśród dorosłych.

Czego zazdrościmy?

Dzieci i młodzież zazdroszczą innym różnych rzeczy: pozycji w grupie, sympatii nauczycieli (choć to raczej dotyczy młodszych dzieci), dziewczyny lub chłopaka, z którym są w związku, ciuchów, gadżetów, dobrych ocen, atrakcyjności fizycznej, talentów, osiągnięć, statusu ekonomicznego. Czasem uczennice i uczniowie doświadczają też zazdrości o rodzeństwo, co może być w szkole mniej widoczne, ale również powodować niepożądane konsekwencje. 

Podczas zajęć z uczniami warto im uświadomić, że zazdrość i rywalizacja mogą negatywnie wpływać i na atmosferę w grupie, i na nich samych. Odczuwanie zazdrości jest przykre, wiąże się z niezadowoleniem, frustracją, poczuciem niższości i niesprawiedliwości. Odczuwalnie pogarsza nasze samopoczucie. Osoba, która często odczuwa zazdrość i jest nastawiona rywalizacyjnie, może paradoksalnie nie doceniać siebie, mieć niską lub chwiejną samoocenę i odczuwać potrzebę poniżania innych, by ją sobie poprawić. Z tego powodu zazdrość i rywalizacja mogą niekorzystnie odbijać się na jej wizerunku. Takie osoby po prostu nie budzą sympatii, nie są przez innych obdarzane zaufaniem, trudniej im więc znaleźć przyjaciół. 

Jednak z drugiej strony lekkie ukłucie zazdrości lub pragnienie bycia w czymś najlepszym w klasie mogą mieć pozytywne konsekwencje: motywować uczniów i uczennice do starań i zmiany, podejmowania wyzwań czy pracy nad sobą. Dzieje się tak jednak raczej wówczas, kiedy zazdrość nie jest zbyt nasilona, a rywalizacja nie jest jedynym motywatorem do działania (np. do głosu dochodzą przede wszystkim zainteresowania danej osoby).

Proponowany scenariusz zajęć jest przeznaczony przede wszystkim dla młodszych nastolatków, ale można go też zaproponować uczestnikom nieco młodszym lub nieco starszym po ewentualnych modyfikacjach.

Materiały do zajęć: czyste kartki A4, długopisy, tablica i kreda lub pisak, materiały z Narzędziowni (wydruki przypadków do analizy).
Formy pracy: burza mózgów, dyskusja, praca w grupach.

Lekcja 1. Cała prawda o zazdrości

Wprowadzenie

Osoba prowadząca wita uczestników i krótko wprowadza ich w temat zajęć. Na rozgrzewkę zadaje pytanie: „Jak sądzicie, czego różni ludzie mogą zazdrościć innym?”. W ten sposób inicjuje burzę mózgów, a wszystkie odpowiedzi podane przez uczennice i uczniów zapisuje kolejno, bez ich oceny, na tablicy. Kiedy pomysły się wyczerpią, osoba prowadząca krótko podsumowuje to, co zostało napisane („Jak widać, ludzie mogą zazdrościć innym bardzo wielu rzeczy: i materialnych, i niematerialnych”), i przechodzi do dalszego etapu zajęć.

Rozwinięcie

1 Po co nam zazdrość? Dyskusja

Osoba prowadząca zajęcia podejmuje rozmowę z uczestnikami, której celem jest jak najlepsze zrozumienie zazdrości jako zjawiska psychologicznego. Nie chodzi tu o to, aby uczestnikom wytłumaczyć, czym jest zazdrość, ale pomóc w tym, by sami do tego doszli. W tym celu kolejno:
prosimy chętnych, by opowiedzieli o jakiejś sytuacji, prawdziwej lub zmyślonej, przykładowej, w której jedna osoba była zazdrosna o drugą; pozwalamy się wypowiedzieć kilkorgu uczestnikom (np. trzem osobom),
bezpośrednio po każdym kolejnym przykładzie inicjujemy dyskusję:

  • Jak mogła się czuć i co myślała osoba zazdrosna?
  • Do jakich zachowań i działań może skłonić zazdrość tę zazdrosną osobę, jeśli się ona jej podda? Jak możemy oceniać te zachowania? Jakie mogą być ich skutki? Czy wszystkie działania, które możemy podjąć pod wpływem zazdrości, są warte podejmowania (i dlaczego)?
  • Jak mogła się czuć i co myślała osoba, która była obiektem zazdrości? Czy była tego świadoma?

Na koniec tego ćwiczenia osoba prowadząca wraca do tego, co czuje i myśli osoba będąca pod wpływem zazdrości, i zachęca uczestników do podjęcia próby sformułowania definicji zazdrości na drodze dyskusji.

Może postarać się dyskretnie naprowadzać dyskusję w tym kierunku, by zbliżyć się do zaproponowanej wyżej definicji. Na koniec ustaloną definicję prowadzący lub ktoś z uczestników zapisuje na tablicy.

2 Różne oblicza zazdrości Praca w grupach 

Osoba prowadząca dzieli klasę na grupy po 4 osoby i losuje wśród nich przykłady z Narzędziowni (gdyby okazało się, że przykładów jest mniej niż grup, można je zdublować i porównać, jak dwie różne grupy poradzą sobie z tym samym zadaniem). Głośno odczytuje polecenie i daje uczestnikom chwilę czasu na realizację zadania. Następnie wybrane wewnątrz każdej grupy osoby prezentują efekty pracy zespołu. Po każdej takiej prezentacji osoba prowadząca, w ramach podsumowania, inicjuje dyskusję (może użyć do tego pytań pomocniczych, które również znajdują się w Narzędziowni).

Rywalizacja, wbrew obiegowym opiniom, nie sprawdza się jako metoda motywacyjna. W praktyce może ona motywować do starań tylko kilkoro najlepszych uczennic i uczniów – takich, którzy wierzą, że mają szansę wygrać w wyścigu. Wszyscy pozostali, czyli najczęściej zdecydowana większość klasy, są rywalizacją wręcz zdemotywowani, poni...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy