Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z uczniem ze SPE

21 grudnia 2020

NR 121 (Grudzień 2020)

Dysleksja rozwojowa jako zaburzenie językowe

0 244

Dysleksja rozwojowa pojmowana jest w kategorii zaburzeń komunikacji, na co wskazują analizy i interpretacje psycholingwistyczne, które determinują też sposób określania przyczyn, objawów i kwestii związanych z funkcjonowaniem osób dyslektycznych. Nie jest więc prawidłowe kategoryzowanie dysleksji jako zaburzenia związanego wyłącznie z występowaniem specyficznych trudności w czytaniu, gdyż obejmuje ona także deficyty poznawcze mające ogromne znaczenie w wielu sferach funkcjonowania.

Można powiedzieć, że dysleksja jest zjawiskiem o charakterze kulturowym, dotyczy bowiem cywilizacji pisma w wymiarze czytania, pisania, liczenia, a nawet przystosowania społecznego wynikającego z braków w tych obszarach. Funkcjonowanie społeczne, sfera emocjonalna oraz komunikacyjna określają szeroki kontekst, w jakim należy rozumieć zjawisko dysleksji.

POLECAMY

Ewolucja pojmowania dysleksji

Badaczka Uta Frith pod koniec XX w. zauważyła, że dysleksja powinna obejmować trzy ważne sfery badawcze, które jedynie w połączeniu ze sobą i po wyjaśnieniu wzajemnych korelacji mogą dać pełen obraz zaburzenia. Mowa tutaj o sferze biologicznej, poznawczej i behawioralnej. Kiedy do owych wymiarów dołożymy kontekst kulturowy, okaże się, że on również wpływa znacząco na zaostrzenie czy osłabienie zaburzeń. Okazuje się bowiem, iż zaburzenia o charakterze neurorozwojowym mają biologiczne podstawy i determinują występowanie objawów klinicznych. Ważne jest też ujęcie problemu pod kątem wpływów środowiskowych oraz indywidualnych, gdyż wpływy kulturowe, rodzinne, edukacyjne czy osobowość i doświadczenie znacząco determinują postrzeganie całościowe dysleksji. Deficyty poznawcze, które wywołane są występowaniem dysleksji, mają bezpośredni wpływ na sferę behawioralną funkcjonowania jednostki, czyli kwestie związane z zachowaniem. Ponadto modyfikowane są one przez czynniki indywidualne, jak: odporność na stres, płeć, wiek, poziom motywacji oraz czynniki wynikające z wpływu środowiska edukacyjnego na osobę z dysleksją. Ważne bowiem jest traktowanie osób borykających się z zaburzeniem w szkole czy w domu oraz stosunek do ich problemów związanych z dysleksją.
Poglądy na temat dysleksji oraz jej uwarunkowań ulegają stałej ewolucji, co wynika z faktu ciągłego badania zjawiska oraz umieszczania go w różnorodnych kontekstach. Właściwe rozumienie mechanizmów poznawczych pozwala na stwierdzenie ich znaczącego wpływu na prawidłowy przebieg czynności czytania i pisania. Okazuje się, iż mechanizmy językowe i poznawcze są kluczowe w rozumieniu uwarunkowań czy konsekwencji mechanizmów dysleksji. Ponadto charakterystyczne cechy funkcjonowania układu nerwowego, jego specyficzna budowa oraz uwarunkowania genetyczne stanowią uzasadnione podłoże zaburzenia. Niemałe znaczenie w zaburzeniach czytania i pisania mają też kwestie przetwarzania fonologicznego, pozostają one bowiem w ścisłym powiązaniu ze sferą procesów poznawczych związanych z mową i językiem, ale też komunikacją w ogólnym znaczeniu. Tak więc ewolucja poglądów na temat dysleksji jest konsekwencją coraz szerszego ujmowania jej w kontekście różnych dziedzin naukowych oraz badania wpływu tych powiązań na siebie wzajemnie. Dysleksja staje się problemem pojmowanym wielodziedzinowo, a zrozumienie jego wpływu na funkcjonowanie jednostki jest coraz lepsze.
Często w Polsce publikowane są definicje dysleksji, które bezpośrednio nie zaznaczają, iż jest ona związana z językiem i mową, skupiając się na podkreślaniu trudności w nauce czytania i pisania. W ciągu ostatnich lat wielu badaczy zaczęło dostrzegać te ograniczenia, dlatego w definiowaniu problemu rozpowszechnia się nowe spojrzenie na dysleksję rozwojową. 
Definicje dysleksji sformułowane przez International Dyslexia Association (IDA) pokazują, jak bardzo na przestrzeni lat zmieniło się postrzeganie dysleksji i jak ewoluują definicje1.
W 2002 r. dysleksja była definiowana jako specyficzne zaburzenie w uczeniu się, mające neurobiologiczne podłoże, które charakteryzuje się trudnościami w poprawnym i/lub płynnym rozpoznawaniu wyrazów oraz słabym poziomem ortografii i dekodowania. Trudności te wynikają zazwyczaj z deficytu fonologicznego subsystemu języka, który często jest nieoczekiwany w odniesieniu do innych zdolności poznawczych i skutecznego nauczania w klasie. Wtórne konsekwencje mogą obejmować problemy z czytaniem ze zrozumieniem, a także ograniczone doświadczenia z czytaniem, które mogą utrudniać rozwój słownictwa i nabywanie wiedzy.

Aktualne rozumienie dysleksji

W oparciu o zdobyte doświadczenia i przeprowadzone badania ta sama instytucja w 2010 r. sformułowała następującą, do dziś aktualną definicję: dysleksja jest zaburzeniem uczenia się czytania i pisania o podłożu językowym, wynikającym z podstawowego deficytu przetwarzania fonologicznego. Jego głównymi objawami są niepoprawne i/lub powolne rozpoznawanie zapisanych wyrazów i osłabiona umiejętność pisania – problemy, które z kolei wpływają na płynność czytania i jego rozumienie oraz na ekspresję pisemną. Inne rodzaje zaburzeń czytania obejmują specyficzne trudności z czytaniem ze zrozumieniem i/lub szybkością przetwarzania (płynność czytania). Problemy te mogą występować we względnej izolacji lub mogą się w znacznym stopniu nakładać u osób z trudnościami w czytaniu. 
Duże rozbieżności zauważa się również w opisie modelu dysleksji rozwojowej, dlatego badacze problemu stwierdzają, że obecnie niewystarczające jest poszukiwanie jednej przyczyny dysleksji. Wiele badań wskazuje, że zaburzenie czytania jest zaburzeniem złożonym, na którego etiologię składa się wiele czynników i prowadzi ono do zespołów powiązanych ze sobą deficytów poznawczych. 
Już w wieku przedszkolnym (na co warto zwrócić uwagę rodziców) możemy zauważyć pewne symptomy ryzyka dysleksji, które są bezpośrednio związane z rozwojem językowym. Grażyna Krasowicz-Kupis wyróżnia trzy główne obszary deficytów:

  • Fonologia – w tym obszarze występują następujące ograniczenia: zaburzenia słuchu fonematycznego, nasilona nieprawidłowa wymowa, uporczywe przekręcanie nawet prostych wyrazów, trudności z rozpoznawaniem i tworzeniem rymów i aliteracji, trudności w wykonywaniu operacji na cząstkach fonologicznych (sylabach, rymach, głoskach), osłabiona płynność fonologiczna, trudności w odtwarzaniu rytmu, problemy z powtarzaniem wyrazów, problemy z przypominaniem nazw.
  • Pozostałe subsystemy języka – tutaj można wymienić następujące symptomy: mały zasób słownictwa, zwłaszcza czynnego, ubogie wypowiedzi o prostej strukturze gramatycznej, nadmiar błędów gramatycznych, błędne stosowanie wyrażeń przyimkowych, osłabiona płynność semantyczna, problem z budowaniem spójnych wypowiedzi.
  • Pamięć werbalna – deficyty w tym obszarze przejawiają się w postaci: trudności w wykonywaniu serii poleceń w jednym czasie, trudności z zapamiętywaniem i przypominaniem (nazwy, sekwencje, wierszyki, piosenki), trudności w powtarzaniu sztucznych słów, nowych słów oraz słów w obcym języku, trudności z przywoływaniem nazw.

Niektórzy badacze problemu zauważają, że osoby z dysleksją mają różnorodne deficyty w wielu dziedzinach funkcjonowania językowego, jednak nie we wszystkich. Tym samym wykluczyli oni globalny deficyt werbalny u dzieci dyslektycznych, a dysleksję zdefiniowali jako subtelny rodzaj zaburzenia w obszarze języka, ujawniający się szczególnie w zakresie sprawności fonologicznych. 

Dysleksja jako przyczyna zaburzeń komunikacyjnych

Analizując bezpośrednio charakterystyczne dla dysleksji objawy – deficyty, można wskazać, że wiele z nich może być przyczyną zaburzeń w obszarze komunikacji. Jednym z najważniejszych jest ograniczenie czytania. Brak umiejętności powoduje, że dziecko jest skazane na porażkę i czyta albo bardzo mało, albo nawet wcale, a to z kolei sprawia, że dziecko rozwija język głównie przez mowę, nie poszerzając zasobu słów dzięki czytaniu literatury. Często zdarza się, że u dzieci z dysleksją rozwój mowy był opóźniony i z tego powodu nie miały one szans pełnego rozkwitu kompetencji językowych w najważniejszym okresie pierwszych pięciu lat życia. Trudności w czytaniu mają bezpośredni wpływ na ograniczenie kontaktu ze słowem pisanym, co również prowadzi do ograniczenia słownictwa oraz braku różnorodnych doświadczeń w zakresie prawidłowej komunikacji. 
W związku z tym skutkami dysleksji są nie tylko zaburzenia fonologiczne. Analizując literaturę przedmiotu, można zauważyć, że konsekwencje obejmują również sprawności syntaktyczne i semantyczne, co ma wpływ na sytuacje związane z wykorzystaniem kontekstu. Istnieje wiele czynników, które zniechęcają dziecko dyslektyczne do czytania i znacznie ograniczają jego potrzeby czytelnicze, w konsekwencji więc nie tylko nie potrafi ono płynnie czytać ze zrozumieniem, ale również unika tej formy aktywności. Taka postawa ma niewątpliwie negatywne konsekwencje dla całościowego rozwoju dziecka. 
Niezależnie od tego, jakie konkretnie specyficzne trudności edukacyjne przejawia uczeń, zadaniem nauczyciela jest dostosować warunki i wymagania w taki sposób, aby indywidualizacja pracy z uczniem pozwoliła na wyrównanie jego szans edukacyjnych. Poniżej zaprezentowano przykładowe zalecenia w zakresie dostosowania warunków i wymagań względem dziecka, warto bowiem pamiętać, że każdy uczeń jest inny, dlatego wymagania powinny być „szyte na miarę”, ze szczególnym uwzględnieniem wniosków z własnych obserwacji oraz opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej. 

Jak dostosować wymagania i warunki edukacyjne dla ucznia z dysleksją, mającego widoczne problemy z komunikacją językową? 

1. Przebieg lekcji
Większość nauczycieli planuje z wyprzedzeniem swoją pracę podczas zajęć z uczniami. Uwzględniaj w przebiegu lekcji następujące kwestie, co niewątpliwie okaże się wspierające dla każdego ucznia:

  • dostosowuj metody pracy na lekcji do potrzeb uczniów, z dużym nacisk...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy