Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat miesiąca

24 sierpnia 2018

NR 89 (Maj 2017)

Każdemu według potrzeb
Warunki doboru form terapii do potrzeb dziecka

0 240

Termin „terapia” wywodzi się z greckiego słowa „therapeuéin” i oznacza „opiekować się, oddawać cześć”, a w znaczeniu szerszym – „leczyć”. 

Jest procesem zaplanowanym, obejmującym różne płaszczyzny działania terapeuty, nakierowanym na jednostki z różnorodnymi zaburzeniami. W odniesieniu do dzieci i młodzieży szkolnej działania terapeutyczne mają na celu usprawnianie, korygowanie i kompensowanie wszelkich funkcji i sprawności utrudniających prawidłowy ich rozwój we wszystkich sferach: ruchowej, intelektualnej, osobowościowej, emocjonalnej i społecznej. 

Terapia ma za zadanie również wsparcie psychiczne uczniów, pomoc w odnalezieniu swoich talentów, pasji, mocnych stron i nauczeniu się, jak je wykorzystywać. Najlepsze efekty przynosi terapia indywidualna.

Terapeuta może wówczas dobierać ćwiczenia, regulować czas ich trwania oraz wielokrotnie je powtarzać, uwzględniając przy tym indywidualne możliwości i aktualne potrzeby ćwiczącego. Czuwa wnikliwie nad przebiegiem zajęcia oraz sposobem funkcjonowania dziecka i reguluje jego aktywność. To sterująco-osłonowe postępowanie terapeuty ma na celu likwidowanie lub minimalizowanie wszelkich przyczyn i skutków niepowodzeń, z jakimi dziecko spotyka się w szkole, w grupie rówieśniczej, w kontakcie z dorosłymi. Skuteczność terapii pedagogicznej podnosi się wraz z częstością zajęć. Postępy w terapii zależą od wielu czynników, m.in. od wieku i poziomu inteligencji dziecka, jego możliwości percepcyjnych, zakresu i stopnia zaburzeń funkcji percepcyjno-motorycznych, pozytywnego nastawienia dziecka do zajęć, a w szczególności od współpracy terapeuty z rodzicami.

Formy, metody i techniki terapeutyczne stosowane w szkołach

W praktyce szkolnej terminem „terapia pedagogiczna” określa się różnorodną interwencję psychologiczno-pedagogiczną zmierzającą do spowodowania określonych, pozytywnych zmian w zakresie sfery poznawczej i emocjonalnej oraz motywację w strukturze wiedzy i umiejętności szkolnych dziecka. Celem nadrzędnym jest stworzenie możliwości wszechstronnego rozwoju umysłowego, psychicznego i społecznego dzieciom z utrudnieniami rozwojowymi, rozwoju na miarę ich możliwości. Jest to spore uproszczenie, albowiem specjaliści, chcąc dokonać systematyzacji odziaływań terapeutycznych, dokonali ich podziału na gruncie trzech elementów, jakimi są: rodzaj/forma, metoda i technika. Nadrzędnym i najbardziej ogólnym elementem tego podziału jest „rodzaj terapii”. Każdemu rodzajowi podporządkowane są metody pracy, czyli sposób postępowania świadomy i powtarzalny, prowadzący do osiągnięcia zamierzonego wyniku terapeutycznego, na który składają się czynności myślowe i praktyczne, odpowiednio dobrane i realizowane w ustalonej kolejności. Natomiast metodom pracy podporządkowane są techniki, będące skonkretyzowanymi czynnościami praktycznymi wykonywanymi w określonym porządku, pozwalającymi na uzyskanie określonego efektu oddziaływania terapeutycznego. W technice elementem różnicującym jest przede wszystkim materiał, sposób jego użycia bądź narzędzie pracy. 

W obszarze pomocy psychologiczno-pedagogicznej, udzielanej dzieciom i młodzieży na terenie szkoły/placówki oświatowej przez nauczycieli i specjalistów, wygląda to mniej więcej tak, jak przedstawiono w tabeli 1.

Standardy postępowania terapeutycznego 

Każdy nauczyciel terapeuta, pracujący z dziećmi i młodzieżą ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, powinien przestrzegać standardów postępowania, jakimi są:
dobór odpowiedniej dla ucznia formy terapeutycznej wyznaczony indywidualnymi potrzebami i możliwościami konkretnego dziecka;
indywidualizacja programu terapeutycznego, czyli dostosowanie metod i technik terapeutycznych do potrzeb, możliwości i aktualnej sytuacji życiowej danego dziecka; 
zintegrowanie programu, czyli odnoszenie się do różnych aspektów sytuacji dziecka – wszystkie zajęcia wchodzące w skład programu muszą tworzyć spójną całość; 
wyraźna struktura programu, jasno sformułowane cele, konkretne oczekiwania dotyczące spodziewanych efektów, sprecyzowane sposoby ich osiągania; 
bieżące informowanie rodziców o postępach dziecka, wyjaśniania wątpliwości związanych z rozwojem dziecka, poziomem jego wiadomości i umiejętności;
systematyczna modyfikacja programu terapeutycznego wraz z zachodzącymi zmianami w rozwoju dziecka i innymi okolicznościami, dokonana po wnikliwej ewaluacji w kontekście ćwiczonych przez dziecko umiejętności.

Ponieważ oddziaływania terapeutyczne zakładają powodowanie zmian w rozwoju deficytowych sprawności psychofizycznych, w wiedzy i umiejętnościach, postawach i zachowaniach uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych, niezbędne jest sprawdzanie, czy zmiany rzeczywiście zachodzą i czy kierunek zmian jest pożądany. Innymi słowy, trzeba sprawdzać: Czy i w jakim zakresie zrealizowano zakładane cele oddziaływań podjętych wobec ucznia? Co ułatwiało, a co utrudniało ich realizację? Jakie korzyści odniósł uczeń w aspekcie rozwojowym, edukacyjnym oraz społecznym i na ile są one trwałe? Istnieje kilka powodów przemawiających za taką koniecznością. Najważniejszy z nich to podnoszenie efektywności pomocy psychologiczno-pedagogicznej udzielanej uczniowi przez nauczycieli terapeutów. Kolejny powód to określenie, czy realizowane oddziaływania terapeutyczne powinny być kontynuowane w niezmienionej formie, zmodyfikowane, czasowo zawieszone lub całkowicie zmienione.

W przypadku uczniów niepełnosprawnych obowiązek co najmniej dwukrotnej w roku szkolnym okresowej 
wielospecjalistycznej oceny poziomu funkcjonowania ucznia i ewentualnej modyfikacji programu terapeutycznego wynika również z § 6.9. Rozporządzenia MEN z dnia 24 lipca 2015 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym 
(Dz. U. z 2015 r., poz. 1113).

Istotnym elementem procesu tak rozumianej oceny jest zbieranie informacji zwrotnych, z wykorzystaniem różnych strategii i technik: wywiady i ankiety kwestionariuszowe, rozmowy kierowane, obserwacja, analiza dokumentów oraz prac ucznia. Informacje zwrotne, udzielone przez ucznia i jego rodziców, rzeczywiście pozwalają czuwać nad jakością udzielanej uczniowi pomocy, w tym nad prawidłowym przebiegiem prowadzonych z nim zajęć terapeutycznych, indywidualnych lub grupowych. Przy okazji uświadamiają im, że wspólnie z terapeutą ponoszą odpowiedzialność za wyniki terapii. Ponadto, informacje takie są dla uczniów uzupełnieniem procesu terapeutycznego, a dla nauczyciela terapeuty wskazówką efektywności stosowanych metod oraz dowodem osiągania określonych celów. O wartości dokonanej oceny decyduje przede wszystkim jej przydatność w podejmowaniu działań typu: kontynuacja, modyfikacja lub zaniechanie dalszej pomocy wobec ucznia.

Ocena efektywności udzielanej uczniowi pomocy terapeutycznej:

  • nie jest tylko sposobem udowadniania sukcesu, ale stwarza szansę na lepsze zrozumienie istoty sukcesów i niepowodzeń podjętych wobec ucznia oddziaływań;
  • pozwala zweryfikować istotę poszczególnych działań pomocowych dla upewnienia się, że są one zgodne z indywidualnymi potrzebami i możliwościami ucznia,
  • wpływa na racjonalizację i obiektywizację myślenia terapeuty na temat tego, jaka jest istota tej pomocy, do czego się zmierza i jakie osiąga wyniki.

Kryteria oceny efektywności oddziaływań terapeutycznych

Ocena efektywności podjętych oddziaływań terapeutycznych może przybierać różne formy. Istotne jest to, aby zawsze rozpoczynała się od ustalenia celu, jakiemu ma służyć, a także przyjęcia odpowiednich kryteriów i wskaźników tej oceny. Znawcy problematyki wyróżniają pięć kryteriów oceny, którymi są: 

  1. Trafność (adekwatność) – stopień, w jakim cele terapii są zgodne z indywidualnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi ucznia oraz jego indywidualnymi możliwościami psychofizycznymi. Podstawowe pytania: Jakie były cele udzielanej pomocy psychologiczno-pedagogicznej w formie zajęć terapeutycznych? Czy założone cele odpowiadały indywidualnym potrzebom i możliwościom ucznia? Czy cele zostały osiągnięte w zakładanym czasie? Jeśli tak się nie stało, to dlaczego? Czy dotychczasowe cele oddziaływań powinny być zachowane, czy też potrzebne są w tym zakresie jakieś modyfikacje?
  2. Efektywność – relacja między założeniami udzielanej uczniowi pomocy terapeutycznej a uzyskanymi rezultatami. Podstawowe pytania: W jaki sposób oszacowano zakres, sposób, formę i czas udzielanej uczniowi pomocy? Jakie są kompetencje osobiste i profesjonalne terapeuty? Jakie czynniki miały wpływ na uzyskane (lub nie) rezultaty?
  3. Skuteczność – stopień, w jakim osiągnięto zakładane cele. Porównanie tego, co zostało zrobione, z tym, co było planowane. Podstawowe pytania: Czy to, co osiągnięto, jest tym, co planowano? Jakie są podstawowe skutki udzielanej uczniowi pomocy terapeutycznej? Jakie są wskaźniki poszczególnych skutków, jakie jest źródło informacji potrzebnych do identyfikacji tych wskaźników, w jaki sposób mierzono wskaźniki?
  4. Użyteczność/oddziaływanie – ocena szers...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy