Dołącz do czytelników
Brak wyników

Relacje i emocje

29 września 2021

NR 127 (Październik 2021)

Manipulacja – jak ją rozpoznać i się przed nią Bronić?

0 66

Manipulacja jest zjawiskiem nader powszechnym, niestety nieograniczonym do korporacyjnych molochów i patologicznych rodzin. Często optymistycznie i nieświadomie zakładamy, że w podwojach szkoły/przedszkola, gdzie z założenia tworzymy środowisko przyjazne rozwojowi, hołdujące wartościom humanistycznym, relacjom partnerskim i wszelkiemu dobru, jesteśmy bezpieczni. Niestety, jak pokazuje praktyka – nie zawsze!

Zgodnie z definicją Wielkiego słownika wyrazów obcych i trudnych pod red. A. Markowskiego i R. Pawelca, manipulacja to „świadome, nieuczciwe sterowanie poglądami lub działaniami ludzi, którzy realizują cele wcześniej im obce i niepotrzebne, jednak zgodne z wolą manipulanta”. 

POLECAMY

Brzmi znajomo? Dyżur za koleżankę po godzinach? Nocne pisanie sprawozdań? Nowa zaszczytna funkcja, której nie da się wypełnić w czasie pracy?

Działania manipulacyjne:

  • mają Cię skłonić do podjęcia określonych działań w poczuciu, że robisz to dobrowolnie, z korzyścią dla siebie;
  • mają wywołać zachowanie lub sposób myślenia służący celom manipulatora, ale najczęściej sprzeczny z Twoimi interesami;
  • bazują na takich stanach emocjonalnych, jak strach, poczucie winy lub obowiązku, oczekiwanie nagrody;
  • uniemożliwiają świadome podjęcie decyzji w danym obszarze.

Niestety najczęściej manipulacji ulegają osoby, które potocznie uważa się za ludzi o dobrym sercu. Sprzyja temu również:

  • niskie poczucie własnej wartości, kompetencji;
  • słaby poziom asertywności;
  • wysoki poziom ufności wobec szlachetnych motywacji lub uczciwych intencji innych osób;
  • brak czasu (np. na dyskusje);
  • niechęć do konfrontacji – umiłowanie spokoju;
  • strach przed odpowiedzialnością.

Istnieje szereg subiektywnych, lecz mierzalnych objawów, które mogą Ci pomóc zdiagnozować własną sytuację w tym kontekście. Czasem czujemy, że w pewnych środowiskach lub towarzystwie zwykle jest nam źle, niekomfortowo, spada energia i chęć do życia – powinien to być sygnał ostrzegawczy, który zmobilizuje do weryfikacji swoich postaw, poszukania obiektywnych przyczyn takiego stanu rzeczy i wreszcie do korzystnej zmiany!

Każdy ma prawo do wyrażania własnych opinii, jednak warto zadeklarować głośno naszą niezgodę z krzywdzącym sądem. W jaki sposób możesz zareagować, kiedy ktoś za pomocą oceny chce wpłynąć na Twoją postawę lub zachowanie? Przekształcając ocenę w opinię! 

Przeczytaj poniższe zdania i policz te, z którymi się zgadzasz.

  1. Czasami robię coś wbrew swojej woli na czyjąś prośbę lub żądanie.
  2. Zdarza mi się pomagać innym w realizacji ich celów, mimo że nie mam na to czasu albo ochoty.
  3. Są miejsca/środowiska, o których myślę niechętnie lub po przebywaniu w których czuję się wyczerpany (np. dom, praca).
  4. Często przyjmuję słowa krytyki bez reakcji, mimo że się z nimi nie zawsze zgadzam.
  5. Mimo wyraźnego powodu w obecności niektórych osób zawsze odczuwam dyskomfort.
  6. Są osoby, które nieustannie budzą we mnie poczucie winy lub niekompetencji.
  7. Jestem osobą uległą.
  8. W relacjach z innymi zwykle to ja ponoszę odpowiedzialność za nietrafione decyzje.
  9. Zazwyczaj w sytuacji konfliktu jestem osobą, która przeprasza, choć nie zawsze czuję się winna.
  10. Chciałbym/chciałabym zrobić w życiu kilka rzeczy, ale powstrzymuje mnie to, że mogę tym innym sprawić przykrość.

Jeśli choć jedno z powyższych zdań Cię dotyczy, istnieje prawdopodobieństwo, że staniesz się ofiarą manipulacji! Bądź więc czujny/czujna i się strzeż!

Negocjujmy sposób prowadzenia rozmowy – jeżeli odczuwamy, że rozmówca stosuje wobec nas manipulację, przerywamy rozmowę, mówimy o swoich odczuciach i ustalamy pewne zasady dalszego dialogu w celu kontynuowania go. Pamiętaj, że presja czasu lub poruszanie trudnych tematów w obecności osób trzecich znacząco wpływa na efekty interakcji!

Dlaczego to działa? 

Wyobraź sobie taką sytuację: pod jednym dachem żyje dziewięćdziesięcioletnia matka i jej sześćdziesięciopięcioletnia córka, która opiekuje się matką, a równocześnie chorym mężem mieszkającym w osobnej kawalerce. Sama sytuacja wydaje się być już dość trudna, lecz załóżmy, że każdy z zaangażowanych odczuwa w jej obliczu pewien komfort. Matka ma spokój i opiekę, córka czuje się potrzebna matce i potencjalnie ma gdzie i z kim od obowiązków z nią związanych odpocząć, jako że mąż nie mieszka z teściową. Mąż zaczyna jednak chorować i potrzebować obecności swojej żony coraz częściej. Naturalnie matka czuje, że traci poczucie bezpieczeństwa zapewniane hojnie z racji obecności córki. Co zrobi? Czy usiądą razem przy stole i we wzajemnym szacunku przedyskutują swoje potrzeby, zatrudnią opiekunkę i będą żyć długo i szczęśliwie? A może w narastającym napięciu córka będzie wymykać się ukradkiem do męża, a każde jej wyjście okraszone będzie dźwięczącymi w uszach jak przekleństwo słowami matki: „Idź do niego, to twój mąż… Ale pamiętaj, że gdy wrócisz, możesz mnie już nie zastać, gdyż…taaaak baaaardzo boli mnie głowa, chyba umieram”. 

Akceptuj komplementy – nie ma potrzeby wykazywać się skromnością lub próbować odwdzięczyć ani zastanawiać nad motywacją komplementatora. „Dziękuję”  w zupełności wystarczy.

Niestety niewiele osób stać na dojrzałe rozwiązania, uciekają się więc do technik manipulacyjnych – często intuicyjnie wykorzystując naturalne procesy inter- i intrapersonalne. Wśród najbardziej oczywistych pojawiają się takie jak:

  • dysonans poznawczy, czyli stan nieprzyjemnego napięcia, jaki pojawia się w obliczu niezgodności jednocześnie występujących sądów, i naturalna tendencja ludzkiego organizmu do niwelowania poczucia dyskomfortu;
  • wiara w autorytety, czyli skłonność do przyznania racji ekspertom w danej dziedzinie;
  • tendencja do ulegania wpływom osób, które się lubi albo z którymi dzieli się te same przekonania;
  • przekonanie o słuszności działań czy postaw większości ludzi;
  • pożądanie rzeczy, które są trudno dostępne (często tylko pozornie);
  • poczucie zobowiązania wobec osób, którym się coś zawdzięcza;
  • skłonność do podtrzymywania swoich decyzji, kontynuowania raz podjętych działań;
  • lęk i niepewność w obliczu krzyku, krytyki czy sarkazmu;
  • stres związany z działaniem pod presją czasu.

Będzie Ci znacznie łatwiej oprzeć się działaniom manipulacyjnym, jeśli:

  • dopuścisz do siebie świadomość, że nie wszyscy mają dobre intencje;
  • poznasz i zrozumiesz techniki manipulacyjne oraz nauczysz się je identyfikować w zachowaniach otaczających cię osób: przełożonych, współpracowników, rodziców dzieci, z którymi pracujesz, a też samych uczniów;
  • będziesz mieć świadomość własnych celów i przekonań oraz zdobędziesz umiejętność ich racjonalnego uargumentowania i obrony.

Do dzieła!

 

Poznaj techniki manipulacyjne

Istnieje wiele potencjalnych technik manipulacyjnych. Oto te, które mogą pojawić się w murach instytucji edukacyjnych, czyli:

  • ingracjacja,
  • autoprezentacja pozytywna,
  • autoprezentacja negatywna,
  • oszukiwanie,
  • wywoływanie sytuacji stresowej,
  • eskalacja żądań i oczekiwań,
  • zachowanie irracjonalne,
  • dobry/zły policjant,
  • technika miękkiego brzuszka.

1. Ingracjacja oznacza „dobrowolny przymus”. Termin pochodzi od łacińskiego in gratiam – terminu określającego wkradanie się w czyjeś łaski. Są to działania mające na celu zdobycie sympatii. Istota tego zachowania sprowadza się do stworzenia pozytywnego obrazu własnej osoby u drugiego człowieka oraz zastosowania różnego typu technik mających na celu pozyskanie sympatii do siebie oraz próby wymuszenia uznania wszystkich walorów poprzez:

  • podnoszenie wartości rozmówcy – komplementowanie, chwalenie, okazywanie aprobaty – to zwykle działa niezawodnie, bo praktyka pokazuje, że łatwiej jest oprzeć się krytyce czy jawnej wrogości niż pochlebstwu;
  • okazywanie zgodności własnych poglądów z poglądami osoby znaczącej – np. rodzica, nauczyciela, przełożonego, autorytetu moralnego, by podkreślić pełnię porozumienia, jaka zachodzi w tej relacji – w ten sposób zyskuje się dość łatwo opinię osoby godnej zaufania;
  • donosicielstwo – dostarczanie negatywnych informacji na temat innych osób w formie pełnego troski działania dla dobra sprawy lub dobra osoby znaczącej, z dobitnym podkreślaniem kontrastu pomiędzy sobą (będącym w porządku) i innymi (zdecydowanie niebędącymi w porządku);
  • prezentowanie takich postaw, jakie są oczekiwane przez drugą osobę – jeśli mamy do czynienia z wymagającym dyrektorem, podkreśli on, jak bardzo jesteśmy dla realizacji danego zadania istotni i jak ceni nasze zdanie. Dostrzeże on naszą potrzebę wsparcia i je zadeklaruje.

2. Autoprezentacja pozytywna – proces, dzięki któremu da się kontrolować wrażenie, jakie wywiera się na innych. Polega bardziej na strategicznym ujawnianiu korzystnych aspektów, niż na tworzeniu fikcyjnego wizerunku (podkreślanie rzeczywistych zalet i pomniejszanie wad). Stosowana jest celem wzbudzenia sympatii, sprawiania wrażenia osoby kompetentnej, podkreślania swojego wysokiego statusu, a wyraża się poprzez:

  • demonstrowanie oznak pozycji społecznej i władzy – wykonujesz polecenia dyrektora bez podejmowania dyskusji, ponieważ jesteś podwładnym;
  • podkreślanie relacji z ludźmi o wysokiej pozycji i znacznej władzy – np. rodzic z wizytą w szkole powołujący się na autorytety moralne, znajomości w gminie, dobre stosunki z dyrektorem;
  • pokaz lub deklaracje kompetencji – często świadomie wykorzystywany zabieg podczas rozmów kwalifikacyjnych, ale również konkursów na najlepszego nauczyciela – tych oficjalnych, a często niepisanych;
  • szukanie wymówek dla porażek i opowiadanie o przeszkodach na drodze do sukcesu, których źródło upatrywane jest poza manipulatorem, np. rodzice chcący usprawiedliwić swoją niekompetencję wychowawczą, koleżanka z pracy, która zawiodła;
  • wyrażanie sympatii dla innych za pomocą słownych pochlebstw lub zachowań niewerbalnych (np. uśmiech): „Tylko ty w całym zespole masz takie zdolności plastyczne!… Zrób, proszę, dekorację na koniec roku”;
  • nadmierną skromność.

3. Autoprezentacja negatywna – jest odwrotnością autoprezentacji pozytywnej. Ma na celu wzbudzenie litości i współczucia i tym samym spowodowanie ustępstwa osoby manipulowanej wobec oczekiwań manipulującego. Stosowała ją z powodzeniem opisana powyżej starsza pani wobec swojej córki poprzez:

  • podkreślanie swojego złego samopoczucia lub trudnej sytuacji;
  • wskazywanie czynników niezależnych stawiających osobę manipulującą w sytuacji, w której potrzebuje pomocy;
  • stawianie rozmówcy pod ścianą – kreowanie dramatycznych konsekwencji w przypadku nieotrzymania wsparcia.

Technika z powodzeniem stosowana przez beneficjentów pomocy społecznej, dzieci, rodziców, a także współpracowników, którym brakuje kompetencji lub którzy naszym kosztem chcą po prostu zaoszczędzić czas. Stosujący autoprezentację negatywną odnoszą się do bardzo ludzkich uczuć, takich jak współczucie, empatia, chęć niesienia pomocy, i bezwzględnie je wykorzystują.

Wyznaczaj granice wzajemnych kontaktów. Zawsze to Ty decydujesz, jak daleki wpływ będzie miała dana osoba na Twoje postępowanie, jak delikatnych i intymnych tematów chcesz dotknąć w danej rozmowie i jaki rodzaj komunikacji i relacji będzie właściwy. Jeśli czujesz, że ktoś przekracza Twoje granice, nie bój się mówić STOP.

4. Eskalacja żądań i oczekiwań – ma na celu stworzenie wrażenia, że to, na co się zgodziliśmy, jest sukcesem lub mniejszym złem. W rzeczywistości osoba manipulowana zgadza się na większe ustępstwa, niż pierwotnie planowała. Bardzo łatwo wykorzystać tę technikę np. wobec pracownika, nakładając na niego nowe obowiązki, a następnie w łaskawy sposób ściągając ich część. 

5. Oszukiwanie – niezbyt wysublimowana, najczęstsza i najprostsza forma manipulowania. Trudna do udowodnienia bez posiadania dostępu do stosownych danych. Często odejście od prawdy ma charakter prawdopodobny i niedalece się z nią mija.

Może mieć na celu:

  • zachowanie dobrych relacji;
  • zrobienie pozytywnego wrażenia;
  • zyskanie pożądanych dóbr (niekoniecznie materialnych).

Wstajesz wczesnym rankiem, rozczochrana, wymięta z podkrążonymi oczyma – a Twój partner mówi: „Jesteś taka piękna, gdy się budzisz”. To niewinne kłamstwo rozświetla dzień, jednak może okazać się sprytnym zabiegiem manipulacyjnym, jeśli wprawienie Cię w dobry nastrój służy przemyceniu kolejnego komunikatu typu: „Dziś wrócę później”. 

Czasem kłamstwo przybiera bardziej ordynarną formę i wymaga nie tylko czujności, ale natychmiastowej reakcji. Dobrą busolą jest tu Twoja intuicja i wsłuchiwanie się w wewnętrzny niepokój, niesiony przez dysonans poznawczy w takich sytuacjach.

Pamiętaj, że zawsze masz prawo powiedzieć: „Stop, przepraszam, nie zgadzam się z tym, co pan/pani mówi. Potrzebuję czasu, by zweryfikować tę informację”.

6. Technika miękkiego brzuszka – to wyjątkowo powszechna, bardzo skuteczna i trudna do identyfikowania technika manipulacyjna. Polega na ostentacyjnej manifestacji bezradności połączonej z próbą przeniesienia odpowiedzialności na osobę manipulowaną. Ta ulega wrażeniu, że jest jedyną, która może rozwiązać problem. Technika z wielkim powodzeniem stosowana przez rodziców względem nauczycieli pracujących z ich dziećmi, szczególnie w sytuacji, gdy trudna sprawa wymaga zaangażowania opiekunów bardziej, niż instytucji szkoły. Trzeba popracować z dzieckiem w domu: „Ma pani rację. Pani zna się świetnie na tych dzieciach. Pani tyle już pokoleń wyprowadziła na ludzi. Z moim urwisem też sobie pani poradzi. Jak nie pani, to kto? Ja pracuję cały dzień, żeby mieć co do garnka włożyć, a syn tu w szkole najlepiej może nauczyć się życia, tu spędza całe dnie, tu ma kolegów i tak chwali panią każdego dnia”. Bariera ochronna mięknie, a nauczyciel zajmuje się trudnym przypadkiem ze zdwojonym zaangażowaniem – poświęcając czas, który winien przeznaczyć na realizację innych obowiązków lub życie osobiste.

7. Zachowania irracjonalne – także pojawiają się wśród manipulacyjnych technik. Mają na celu wywołanie u osoby im poddawanej uczucia zdenerwowania, zdesperowania, braku stabilizacji, psychozy. W tej sytuacji osoba manipulowana jest zdezorientowana i nie wie, jak dalej będzie przebiegać rozmowa. Należą do nich:

  • nieadekwatne reakcje emocjonalne, wybuchy płaczu, śmiechu lub złości;
  • krzyk;
  • częste zmiany kierunku rozmowy;
  • dygresje;
  • agresja słowna lub fizyczna.

Technika ta jest charakterystyczna dla toksycznych relacji – nie tylko tych natury intymnej, ale również zawodowej. Mobbing w pracy bazuje na szeregu mniej lub bardziej subtelnych zachowań irracjonalnych, które zaburzają Twoją percepcję do tego stopnia, że tracisz rezon i poczucie sensu – na nieszczęście nie danego miejsca czy zajęcia, ale swoich własnych wysiłków. Często manipulator buduje swoją retorykę, używając generalizatorów typu: „Nigdy, zawsze, wcale”, co uniemożliwia skupienie się na rozwiązaniu danego problemu i znacząco wpływa na poczucie wartości i sprawczości manipulowanej osoby. Jak często słyszałeś/słyszałaś:

  • „Nigdy nie mogę na Tobie polegać”;
  • „Alinka zawsze ma lepsze oceny od ciebie”;
  • „Nigdy mnie nie słuchasz”;
  • „Zawsze robisz po swojemu”;
  • „Wcale się nie angażowałeś w ten projekt”;
  • „Jak zwykle pracujesz poniżej swoich możliwości”.

Zawsze należy pamiętać, że mamy prawo do obrony własnego zdania i godności, a także poszanowania własnej przestrzeni i granic. Jako człowiek i pracownik masz prawo za sobą i jeśli zwykłe środki nie pomogą, możesz udać się do sądu, wsparta/wsparty przez Inspekcję Pracy.

8. Dobry/zły policjant – jest to powszechnie znana i przez to ryzykowna przy zastosowaniu technika rodem z hollywoodzkich filmów. Polega na wcieleniu się osób będących po jednej stronie w role, by osłabić adwersarza. Można to osiągnąć nie tylko poprzez rozmowę, ale również przez stworzenie niesprzyjających warunków spotkania, presję czasową czy zaskoczenie. Często nieświadomie rodzice tworzą układ, w którym dziecko straszone jest powrotem taty z pracy lub krzykiem mamy. Technika sprawia wrażenie na osobie manipulowanej, że dostosowanie się do życzeń „dobrego policjanta” będzie miało zbawczy wpływ na jej istnienie, a co najmniej na bieżącą sytuację. Nierzadko technika świadomie stosowana jest przez kadry zarządzające.

Jak się bronić?

Znasz już techniki manipulacyjne i z pewnością potrafisz zidentyfikować sytuacje, w których im ulegałeś/ulegałaś. Poznasz teraz sposoby reagowania i dzięki wzmożonej czujności i ich zastosowaniu nauczysz się bronić przed manipulacją. Przede wszystkim przyjmij generalne zasady w kontakcie z każdym szczególnie trudnym rozmówcą.

  • Zawsze dąż do swojego celu. Wymaga to przede wszystkim skupienia na budowaniu samoś...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy