Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z uczniem ze SPE

10 czerwca 2021

NR 125 (Czerwiec 2021)

Mózg dyslektyczny

Mózg człowieka to najważniejszy organ, porównywany do centrum dowodzenia, do maszyny, która kieruje pracą całego organizmu. To tutaj zachodzą reakcje chemiczne, które mają wpływ na nastrój, samopoczucie, zachowanie, działanie i ogólne funkcjonowanie. Współcześnie prowadzone są liczne badania nad różnicami w budowie i funkcjonowaniu mózgów osób z dysleksją rozwojową. Najistotniejszą kwestią jest fakt, że mózg osoby z dysleksją trudniej adaptuje się do przetwarzających się bodźców. Oznacza to, że każdy kolejny kontakt z informacją odczytywany jest przez mózg jako nowość.

Analizując wspomnianą odmienność, warto zastanowić się nad symptomami, które są przejawem ich występowania. 
Pierwsze symptomy, jakie można zauważyć u dzieci młodszych, a które świadczyć mogą o tym, iż w przyszłości wystąpią problemy natury dyslektycznej, związane są z mową. Dziecko zwykle późno zaczyna mówić, przekręca wyrazy lub zmienia kolejność sylab. W szkole pojawiają się problemy w rozróżnianiu czasów gramatycznych czy zasad związanych z częściami mowy i ich właściwościami. Dziecku zagrożonemu dysleksją z trudem przychodzi nauka czytania, nie potrafi podzielić wyrazu na głoski, nie słyszy rymów. Kolejne symptomy pojawiające się podczas edukacji dotyczą zarówno konstruowania wypowiedzi słownych, jak i arytmetyki. Uczeń ma problemy z koncentracją uwagi, nie potrafi właściwie zaplanować swojej pracy. Pojawiają się też trudności z koordynacją ruchową, przetwarzaniem wzrokowym, nauką procedur, orientacją w czasie i przestrzeni czy przechowywaniem informacji w pamięci roboczej. U starszych dzieci występują problemy w formułowaniu złożonych wypowiedzi oraz rozumieniu skomplikowanych tekstów, co wynika z trudności w opanowaniu zasad składni i gramatyki. 

POLECAMY

Różnice neurologiczne

Kluczowym problemem, jaki występuje u dzieci dyslektycznych, są różnice neurologiczne w porównaniu do dzieci, u których dysleksji nie stwierdzono. Pierwszym z obszarów, w jakim zostały one zauważone, jest przetwarzanie fonologiczne. Za pomocą tej skomplikowanej nazwy określa się analizę fonemów, czyli podstawowych dźwiękowych elementów języka. Jak wynika z obserwacji, problemy dyslektyczne związane są z trudnościami w kodowaniu i odkodowywaniu języka, co wynika bezpośrednio z deficytu w obszarze przetwarzania fonologicznego. Owo przetwarzanie odpowiada za kojarzenie głosek z odpowiadającymi im literami (fonetykę), a ta umiejętność wymagana jest do odczytywania oraz zapisywania wyrazów. 
Podstawowymi procesami przetwarzania fonologicznego są segmentacja mowy oraz rozpoznawanie dźwięków. U dyslektyków występują zaburzenia w jednym z tych obszarów lub też w obu, co skutkuje pojawieniem się trudności w czytaniu i pisaniu. Przetwarzanie fonologiczne jest podstawą, niemalże fundamentem wszystkich umiejętności językowych, jakie dziecko nabywa z upływem lat. W związku z tym możemy zauważyć problemy z zapamiętywaniem znaczeń słów, nieumiejętne konstruowanie wypowiedzi, trudności w gramatyce i składni. Innymi symptomami dysleksji, związanymi z przetwarzaniem fonologicznym, są problemy z analizą językową, trudności w uczeniu się na podstawie tekstu, słaba organizacja pracy własnej czy niskie skupienie uwagi podczas wykonywania trudniejszych zadań. Pamięć dyslektyków wydaje się przeciążona, co ujawnia się w trakcie nauki czytania, pisania i liczenia. Wynikają z tego problemy z właściwą organizacją pracy i koncentracją uwagi, co skutkuje często zdiagnozowaniem u ucznia dodatkowo ADHD. 
Kolejnym obszarem, w którym występują różnice neurologiczne, jest uczenie się proceduralne. W dużym uproszczeniu uczenie takie polega na wielokrotnym powtarzaniu danej czynności, aż będziemy w stanie wykonywać ją bez udziału świadomości. Dyslektycy wolniej opanowują umiejętności, które bazują na powtarzaniu kolejnych kroków czy mechanicznym wykonywaniu zadań. Podstawową umiejętnością, mającą charakter mechaniczny, jest posługiwanie się językiem. Wymaga to szybkiego i automatycznego rozróżniania dźwięków, właściwego wymawiania głosek i słów, dzielenia wyrazów na głoski. Do opanowania umiejętności czytania i pisania konieczna jest znajomość fonetyki. Uczeń mający zaburzenia w obszarze pamięci proceduralnej, często nie rozpoznaje rymów, nie rozumie różnic gramatycznych wynikających z innej formy wyrazu czy nie potrafi pojąć znaczenia kolejności wyrazów w zdaniu dla jego poprawności i sensu. 
Trudności pojawiają się nie tylko w obszarze zagadnień związanych z językiem, zaburzona jest też nauka reguł matematycznych, dat, pojęć, tytułów, dni tygodnia, miesięcy, alfabetu. Uczniowie popełniają sporo błędów z zakresu interpunkcji czy pisowni liter i całych wyrazów. Pojawia się kłopot z uczeniem się utajonym (poprzez obserwowanie i naśladowanie innych), dziecko woli, gdy kolejne kroki zostaną omówione i przedstawione mu jasno i zrozumiale (uczenie się jawne). Zaburzona pamięć proceduralna powoduje, iż wykonywanie zadań wymaga od dziecka dyslektycznego znacznie dłuższego czasu niż zwykle, poza tym umiejętności, które nie są ćwiczone, ulegają zatarciu i mogą pojawić się problemy przy próbie ich odtworzenia. Konieczność skupienia się na samej strukturze zadania i kolejności postępowania sprawia, że wiedza i umiejętności schodzą na dalszy plan – może wydawać się, że uczeń zapomniał wszystko, czego się wcześniej nauczył. 
 

Tab. 1. Porównanie umysłów1
Umysł dyslektyczny  Umysł niedyslektyczny 
Sprawność umysłu oznacza dostrzeganie istoty rzeczy, szerszego kontekstu danego przedmiotu lub pojęcia, przyjmowanie wielowymiarowej perspektywy, myślenie dedukcyjne i wykrywanie wieloznaczności, zestawianie rzeczy w nowatorski sposób, większą uważność i intencjonalność podczas wykonywania zadań Sprawność umysłu oznacza szybkie, dokładne, precyzyjne, wydajne, automatyczne, niezawodne, dokładne działanie w skupieniu
Specjalizuje się w usprawnianiu procesów i rozwiązywaniu pojawiających się problemów Świetnie radzi sobie w biegłym i skutecznym stosowaniu zasad i procedur
Szybko odnajduje interesujące związki i połączenia Szybko znajduje podstawowe znaczenia i prawidłowe odpowiedzi
Dostrzega podobieństwa Dostrzega różnice
Przechowuje informacje w formie murali oraz witraży, łączy idee w sieci i odnośniki, przechodzi od jednej myśli do drugiej, jak drobna fala rozchodząca się po wodzie Przypomina proste tory, szafkę ze starannie poukładanymi dokumentami, logiczny wywód, historię mającą swój początek i koniec


Czym wyróżnia się mózg osoby z dysleksją?

Jak wskazują wieloletnie obserwacje i badania, osoby, u których stwierdzono dysleksję, posługują się częściej prawą półkulą mózgu, zarówno w procesach poznawczych, jak i w trakcie czytania. Wiąże się to bezpośrednio z większymi zdolnościami, jakie wykazują oni w sferze wzrokowej i przestrzennej. Wnioski takie wysnute zostały na podstawie badań wykorzystujących obrazowanie mózgu podczas różnych czynności, w tym czytania. 
Obrazy powstałe w trakcie czynności czytania u osób z dysleksją znacznie odbiegały od tych, które pochodziły od osób, u których nie zdiagnozowano takich zaburzeń. Ci pierwsi zdecydowanie częściej i intensywniej posługiwali się prawą półkulą, niż ci drudzy. Wynika to jednak z faktu, że u dyslektyków mamy do czynienia z deficytem w posługiwaniu się obiema półkulami mózgu podczas takich czynności jak czytanie. Zastanawiający jest fakt, że osoby z dysleksją tak chętnie wykorzystują właśnie prawą półkulę oraz, pomimo ćwiczeń, trudno jest im zacząć przetwarzać lewopółkulowo. Podczas nauki i zdobywania nowych umiejętności zwykle najpierw korzystamy z prawej półkuli mózgu, która odpowiada za właściwe umiejscowienie nowej wiedzy pośród tego, co już wcześniej poznane. W momencie, gdy zaczyna się konkretniejsze myślenie, dokładna analiza i szybkość, uruchomione zostają procesy myślowe w lewej półkuli mózgu. 
Podobnie sytuacja wygląda w przypadku mechanizacji procesów, jakich się uczymy. Samo ich zrozumienie nie angażuje lewej części mózgu, dopiero gdy zaczynamy wykonywać ją automatycznie, co pozwala na skupienie się na szczegółach i detalach, uruchomione zostaje przetwarzanie lewopółkulowe – bardziej precyzyjne i abstrakcyjne. Stąd właśnie zaobserwowane u dyslektyków trudności w automatycznym wykonywaniu czynności, zwłaszcza jeśli wymagają one postępowania według określonej kolejności, hierarchii. Doskonałym przykładem takiej czynności jest właśnie czytanie lub pisanie, z którymi osoby borykające się z dysleksją mają nierzadko spory problem. Czynności te wymagają bowiem działania według określonych reguł, przetwarzania fonologicznego, zapamiętania brzmienia konkretnych znaków, umiejętności łączenia ich w sylaby i w końcu w całe wyrazy, czy też przetworzenia zasłyszanych dźwięków w system znaków ograniczony regułami gramatyki i ortografii. Z drugiej strony zaburzenia w nauce czytania powodują, iż lewa strona mózgu nie rozwija się we właściwym tempie. 
Skutkiem takiego stanu rzeczy jest znacząca różnica w rozumieniu i prze...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy