Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z uczniem ze SPE

26 lutego 2021

NR 122 (Luty 2021)

Trudności współwystępujące w dysleksji

0 189

Jak często można zauważyć, dysleksja nie stanowi pojedynczej trudności – istnieje wiele zaburzeń i zakłóceń, które z nią współwystępują i jednocześnie zachodzą na siebie. Wielu rodziców i nauczycieli jest jednak tak bardzo zaabsorbowanych objawami dysleksji, że nie dostrzegają innych trudności lub też uważają, że wszelkie deficyty są nią spowodowane.

Niewątpliwie każda z tych trudności jest przyczyną problemów w nauce. W klasyfikacji DSM-5 wyszczególniono „specyficzne zaburzenia uczenia się”, które obejmują szereg kategorii, m.in. dysleksję, dyspraksję, zaburzenia uwagi, dyskalkulię oraz zaburzenia przetwarzania słuchowego. Jeśli dziecko przejawia któreś z wymienionych zaburzeń, to z dużą dozą prawdopodobieństwa można przypuszczać, że pojawią się również zaburzenia współistniejące. Z tego powodu wielu badaczy problemu uważa, iż nauczyciele powinni dokładnie przyglądać się dziecku i jego trudnościom, postrzegając dysleksję przez pryzmat pewnych zespołów zaburzeń, a nie pojedynczej jednostki. 

POLECAMY

Rozpoznawanie trudności lub zaburzeń 

Pamiętaj, że pracownik poradni psychologiczno-pedagogicznej nie zna dziecka. To ty jesteś jego nauczycielem, który ma możliwość obserwacji tego, jak ono się rozwija, jakie przejawia zachowania, jak nawiązuje relacje, dlatego to twoja opinia odgrywa kluczową rolę w rozpoznaniu zaburzeń. Niektóre poradnie psychologiczno-pedagogiczne przekazują nauczycielom gotowe formularze do wypełnienia, nie wyklucza to jednak możliwości samodzielnego opisania sytuacji, zdarzeń i zachowań, które mogą mieć istotny wpływ na rozpoznanie. 

Warto pamiętać o tym, aby uwzględnić funkcjonowanie i rozwój dziecka w następujących obszarach: 
I Sfera poznawcza
Zastanów się, czy:

  • uczeń posiada odpowiedni poziom zdolności zapamiętywania,
  • u ucznia występuje prawidłowe skupienie uwagi,
  • procesy związane z myśleniem przebiegają prawidłowo,
  • percepcja wzrokowa i słuchowa jest na odpowiednim poziomie.

II Sfera emocjonalno-motywacyjna
Zastanów się, czy:

  • uczeń posiada umiejętność radzenia sobie z emocjami,
  • uczeń potrafi pokonywać trudności,
  • uczeń posiada odpowiedni poziom motywacji do nauki.

III Sfera społeczna
Zastanów się, czy:

  • uczeń posiada odpowiedni poziom kompetencji społecznych,
  • uczeń nawiązuje i podtrzymuje kontakty z nauczycielami,
  • uczeń nawiązuje i podtrzymuje kontakty z rówieśnikami.

IV Kompetencje komunikacyjne
Zastanów się, czy: 

  • u ucznia występują jakiekolwiek deficyty związane z mową,
  • u ucznia występują zaburzenia komunikacji językowej.

V Sprawność fizyczna
Zastanów się:

  • czy uczeń przejawia jakiekolwiek trudności w obrębie motoryki małej,
  • czy poziom graficzny pisma jest odpowiedni,
  • czy uczeń wykazuje dużą męczliwość w przypadku aktywności z wykorzystaniem dłoni,
  • czy uczeń przejawia jakiekolwiek trudności w obszarze motoryki dużej,
  • jaki jest ogólny poziom jego sprawności fizycznej.
     
Ponadto, gromadząc informacje na temat ucznia, rozważ również następujące kwestie:
  • W jakim stopniu uczeń wykazuje samodzielność?
  • Jaka jest jego sytuacja rodzinna?
  • Czy posiada jakieś zdolności?
  • Jakie są jego zainteresowania?
  • Czy jest zdrowy?
  • Czy przyjmuje jakieś leki?
  • Czy jest pod opieką lekarza specjalisty?
  • Czy ma jakieś trudności?
  • Co ogranicza jego prawidłowe funkcjonowanie?

 
Zaburzenia współwystępujące z dysleksją mogą dawać podobne objawy, jednak nie wszystkie z nich będą pokrewne. Warto pamiętać o tym, że w przypadku różnych zaburzeń procedury wsparcia i interwencji są inne. W dalszej części artykułu omówione są niektóre z zaburzeń pojawiających się wspólnie z dysleksją. 

Zaburzenia uwagi

Deficyty w tym zakresie stanowią poważną trudność, gdyż koncentracja uwagi w pewnym sensie determinuje umiejętność uczenia się. Zdolność do utrzymania koncentracji uwagi na sytuacji lub zadaniu niezależnie od bodźców rozpraszających, zmęczenia lub znużenia to umiejętność, którą młody człowiek nabywa stopniowo. Innymi słowy, można rzec, że z wiekiem czas skupienia się wydłuża. Poziom tej umiejętności zmienia się następująco: 

  • Dziecko w wieku 6–8 lat może spędzić 20–30 minut na odrabianiu zadania domowego oraz 15–20 minut poświęcić na wykonanie obowiązku domowego. W zasięgu jego możliwości jest również spędzenie w pozycji siedzącej całego posiłku o przeciętnym czasie trwania. 
  • Dziecko w wieku 9–11 lat bez problemu wykonuje zadanie domowe lub obowiązek domowy w czasie 30–60 minut (czasem konieczna jest przerwa). Ponadto w zasięgu jego możliwości są 90-minutowe zajęcia sportowe lub nabożeństwo. 
  • Młody człowiek w wieku 12–14 lat może odrabiać zadanie domowe w czasie 60 do 90 minut, jeśli jest taka konieczność (najczęściej jednak wprowadza on dwie krótkie przerwy, aby odpocząć w trakcie tej czynności), nie są mu straszne spotkania rodzinne, ma predyspozycje, by wykonać obowiązki domowe, które zajmują do 2 godzin (może być konieczna przerwa).

Bardzo często zdarza się, że deficyty uwagi występują w towarzystwie nadruchliwości i impulsywności – można wówczas przypuszczać, że u ucznia zostanie rozpoznany zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, czyli ADHD. Warto zauważyć, że analizując charakterystyczne dla tego typu zaburzenia symptomy, można je odnieść bezpośrednio do działań wspierających. Gavin Reid wymienia następujące obszary i typowe wskaźniki1. 

Poziom neurologiczny 

Z perspektywy zaburzeń uwagi na poziomie neurologicznym istotną rolę odgrywają następujące czynniki:

  • Preferencje półkuli mózgowej – u dzieci z ADHD najczęściej dominuje prawa półkula.
  • Wychwytywanie kluczowych punktów, czyli rozpoznawanie tego, co istotne – dzieci z ADHD zwykle mają problem z wychwyceniem ważnych informacji w rozmowie czy tekście.
  • Skłonność do rozpraszania przez dźwięk – hałasy łatwo wywołują dekoncentrację u dzieci z ADHD.
  • Skłonność do rozpraszania przez dotyk – podobnie jak przy słuchu, dotyk łatwo rozprasza dzieci z ADHD; często chcą one dotykać, ponieważ szukają dystrakcji.
  • Hamowanie ruchu – dzieci z ADHD często mają trudności z hamowaniem reakcji, w pewnych sytuacjach reagują impulsywnie.

Poziom poznawczy 

W odniesieniu do zaburzeń uwagi na poziomie poznawczym istotną rolę odgrywają następujące czynniki:

  • Głębokość przetwarzania – jeśli dziecko nie obdarza uwagą bodźca, to prawdopodobnie przetwarzanie informacji odbędzie się jedynie na płytkim poziomie. Gdy tak się dzieje, dziecko nie odnosi zbyt dużych korzyści z sytuacji uczenia się, nie nabywa wiedzy ani nie czerpie z niej przyjemności. Doświadczenie uczenia się nie przynosi automatycznego wzmocnienia. 
  • Przetwarzanie informacji – podobnie jak w przypadku dysleksji, warto przeanalizować cykl przetwarzania informacji: wejście – poznanie – wyjście. Być może uda się w ten sposób dowiedzieć, z jakiego typu trudnościami zmaga się dziecko, a dzięki tej wiedzy będziemy mogli dobrać metody nauczania do indywidualnych potrzeb.
  • Czynniki metapoznawcze – są istotne z punktu widzenia wzmocnień w procesie uczenia się, przenoszenia wiedzy i umiejętności na nowe sytuacje oraz rozwijania pojęć. Dziecko z zaburzeniami uwagi bardzo często cechują słabe umiejętności metapoznawcze, co odbiera przyswajanej wiedzy znaczenie i negatywnie wpływa na czas koncentracji uwagi. 

Czynniki edukacyjne 

W odniesieniu do czynników edukacyjnych związanych z klasą szkolną należy wziąć pod uwagę następujące kwestie:

  • Swobodne błądzenie myślami – czyli słaba kontrola dziecka nad własnym procesem myślenia. Wynika z tego potrzeba narzucenia dziecku pewnej struktury, która pomoże ukierunkować jego myślenie.
  • Nieprzewidywalność, niekonsekwencja, impulsywność – czyli niski poziom kontroli nad procesem uczenia się, a także podejmowanie wielu działań pod wpływem impulsu.
  • Niewystarczająca umiejętność wyznaczania sobie tempa pracy i koncentracji na zadaniu – czyli brak kontroli nad procesem uczenia się. Uczniowie z zaburzeniami uwagi mają problemy z wyznaczaniem sobie i utrzymywaniem tempa działania w miarę wykonywania zadania, dlatego łatwo się męczą lub przedwcześnie przerywają pracę. 

Dyspraksja 

Istnieje wiele określeń dyspraksji, wśród których można wymienić następujące: niezgrabność ruchowa, trudności z koordynacją ruchową, wrodzona niezdarność, jednak najbardziej odpowiedni i powszechnie używany w literaturze jest termin „rozwojowe zaburzenia koordynacji”. Dyspraksja jest przez wielu badaczy problemu postrzegana jako ograniczenie, deficyt lub brak sprawności w organizacji, koordynacji ruchu. Można zaobserwować go w następujących obszarach: mowa, percepcja, myślenie.
W tabeli 1 zestawiono objawy dyspraksji typowe dla poszczególnych okresów rozwoju. Będzie ona z pewnością cenną wskazówką podczas prowadzenia wywiadu diagnostycznego z rodzicem2.

Dyskalkulia 

Dyskalkulia rozwojowa to zaburzenie, które nie ma związku z występowaniem jednocześnie zaburzeń ogólnych funkcji umysłowych. Polega głównie na nieprawidłowościach w obrębie przyswajania i rozumienia treści matematycznych. Dyskalkulia ma swe źródło w genetycznych lub wrodzonych nieprawidłowościach w tych częściach mózgu, które odpowiadają za dojrzewanie zdolności matematycznych proporcjonalnie do wieku. Ladislav Kosc wyróżnia sześć typów dyskalkulii: werbalną, praktognostyczną (wykonawczą), leksykalną, graficzną, ideognostyczną (pojęciowo-poznawczą) i operacyjną (czynnościową). 
Dyskalkulia werbalna przejawia się problemami związanymi z werbalizacją, czyli słownym wyrażaniem pojęć. Uczeń z tym typem dyskalkulii najczęściej ma kłopoty z nauczeniem się pojęć, definicji, nazywaniem cyfr. Może też mylić nazwy symboli działań czy mieć trudności przy nazywaniu dużych liczb. 
Kolejnym typem jest dyskalkulia wykonawcza, która przejawia się w trudnościach w obliczaniu liczebności zbioru – uczeń z tym zaburzeniem nie potrafi wykonywać operacji konkretnych, na obiektach, nie jest w stanie porównać liczebności lub wielkości zbioru.
Dyskalkulia objawiająca się bardzo typowymi zaburzeniami w postaci błędnego odczytywania symboli matematycznych nazwana jest leksykalną. Uczeń przejawiający ten typ zaburzeń myli cyfry o podobnym kształcie graficznym, nie potrafi właściwie rozpoznać i nazwać symboli matematycznych, źle odczytuje liczby wielocyfrowe. 
Charakterystycznymi objawami dyskalkulii graficznej są trudności w prawidłowym zapisie symboli matematycznych w trakcie wykonywania zadań, które wymagają obliczeń pisemnych. Zdarza się też, że dziecko nie jest w stanie właściwie zapisać ze słuchu lub przepisać dłuższych liczb. 
Dość często spotykanym zaburzeniem jest dyskalkulia pojęciowo-poznawcza, czyli ideognostyczna. Polega ono na tym, iż osoba dotknięta tym zaburzeniem ma trudności w rozumieniu zależności matematycznych oraz „wyobrażaniu” sobie liczb i ich wartości (np. że połowa z 10 to 5). 
Ostatnim z omawianych typów dyskalkulii jest dyskalkulia operacyjna. Częstym jej objawem jest błędne wykonywanie działań pomimo ich prawidłowego zapisu graficznego, np. uczeń zamiast dodawać – odejmuje. Nie jest to jednak związane z zakłóceniami wzrokowo-przestrzennymi ani umiejęt...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy