Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat miesiąca

11 października 2018

NR 102 (Październik 2018)

Wspieranie uczniów z problemami natury psychicznej

0 327

Problemy psychiczne dotyczą coraz większej liczby dzieci i młodzieży w wieku szkolnym. Lekarze szacują, że co piąte polskie dziecko ma już zaburzenia psychiczne, które w dużej mierze wynikają z presji rodziców i nauczycieli na osiąganie sukcesów. Z tego co dziesiąte z nich wymaga hospitalizacji psychiatrycznej. Nie można pozostać obojętnym wobec takich informacji, ale jakie działania najlepiej podjąć?

  • Tylko w 2016 r. aż 481 polskich nastolatków podjęło próbę samobójczą, z czego aż 161 tych prób skończyło się śmiercią. Rośnie liczba dzieci hospitalizowanych z powodu zaburzeń psychicznych (dane Komendy Głównej Policji). Pod względem zakończonych zgonem prób samobójczych dzieci w wieku 10–19 lat Polska jest na 2. miejscu w Europie, po Niemczech (Dzieci się liczą – raport o zagrożeniach bezpieczeństwa i rozwoju dzieci w Polsce z 2017 r.). Na depresję mogą chorować nawet bardzo małe dzieci. Problem dotyczy 1% przedszkolaków oraz 2% dzieci w wieku od 6 do 12 lat, w starszej grupie wiekowej ta liczba gwałtownie wzrasta – szacuje się, że problem może dotyczyć aż 20% nastolatków (informacja kampanii społecznej Forum Przeciw Depresji).

O tym trzeba koniecznie wiedzieć 

Uczniowie mogą doświadczać różnego rodzaju zaburzeń psychicznych. Część z nich występuje również u osób dorosłych (depresja, zaburzenia tikowe czy schizofrenia), inne z kolei są typowe dla wieku dziecięco-młodzieżowego (zaburzenia behawioralne: zaburzenia zachowania i zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi ADHD; zaburzenia emocjonalne: zaburzenia lękowe, fobia szkolna; zaburzenia związane z jedzeniem: bulimia, anoreksja; całościowe zaburzenia rozwoju: spektrum autyzmu).
Zaburzenia psychiczne u dzieci ujawniają się w różnym wieku, charakteryzują się dynamicznym przebiegiem, a ich objawy zmieniają się wraz z dorastaniem. Do symptomów, na które należy koniecznie zwracać uwagę i które zawsze warto skonsultować ze specjalistami, należą m.in.:

  • znaczna drażliwość dziecka, 
  • wycofanie z kontaktów z innymi ludźmi, 
  • utrata zainteresowań, 
  • niewyrażanie lub skąpe wyrażanie emocji, 
  • nienawiązywanie kontaktu wzrokowego podczas rozmowy, 
  • znaczne problemy z koncentracją, pamięcią i uwagą, 
  • zachowania agresywne, 
  • nadpobudliwość psychoruchowa, 
  • nasilony lęk,
  • nagłe zaprzestanie mówienia.

U dzieci i młodzieży zaburzenia psychiczne przebiegają inaczej niż u dorosłych, dlatego trudno je od razu wychwycić. Niestety, nie wszystkie dzieci są poddawane diagnozie, a te, które są, nie zawsze otrzymują prawidłowe rozpoznanie choroby. Tymczasem właściwa diagnoza jest niezwykle ważna – to ona ukierunkowuje proces leczenia. Specjaliści zwracają głównie uwagę na takie wskaźniki, jak:

  • Długotrwałe wahania nastroju – czyli zmiany nastroju, które trwają dłużej niż dwa tygodnie, przebiegają od bycia nadpobudliwym do popadania w melancholię w krótkim czasie, bez istotnego powodu – które mogą być wczesnym objawem choroby afektywnej dwubiegunowej lub choroby maniakalno-depresyjnej. 
  • Nadmierne obawy i zmartwienia – czyli lęki nadmierne do tego stopnia (niepokój lub strach uogólniony, panika), że przeszkadzają w codziennym funkcjonowaniu dziecka, których częstymi objawami towarzyszącymi są dolegliwości fizyczne, np. bóle brzucha, głowy, wymioty.
  • Ekstremalne zmiany behawioralne – czyli zachowania agresywne uniemożliwiające dziecku współżycie z rówieśnikami, wywołane brakiem poczucia bezpieczeństwa, żalem odczuwanym z powodu braku uwagi rodziców, naśladowaniem wzorców z brutalnych bajek albo gier pełnych przemocy. 
  • Niepokojące przybieranie na wadze lub utrata wagi – czyli nagła zmiana w wyglądzie fizycznym, która nie wynika z dojrzewania, a która może być wczesnym objawem depresji. 
  • Brak koncentracji – czyli zespół zaburzeń uwagi będący schorzeniem neurologicznym, dla którego typowe są impulsywność, niska odporność na bodźce rozpraszające oraz nadmiar energii.

Psychiatrzy coraz częściej mówią wręcz o epidemii zaburzeń psychicznych u dzieci i młodzieży, co dotyczy zwłaszcza zaburzeń depresyjnych oraz autoagresji, które mogą poważnie zagrażać ich zdrowiu i życiu (do zachowań autoagresywnych zalicza się m.in. samookaleczenia i próby samobójcze). Dodatkowym ciężarem dotykającym dzieci i młodzież z zaburzeniami psychicznymi są społeczne uprzedzenia, odrzucenie i wykluczenie. W wielu społecznościach szkolnych zaburzenia psychiczne są mało znane i źle rozumiane, a przez to uczniowie są błędnie spostrzegani jako: trudni…, niegrzeczni…, sprawiający problemy…, nie dość starający się… Dlatego nie wolno lekceważyć tych problemów, a w razie jakichkolwiek niepokojących symptomów trzeba niezwłocznie interweniować, korzystając ze specjalistycznej pomocy – najlepiej wykwalifikowanego psychologa lub psychiatry. 

Konieczne działania

Zdrowie psychiczne uczniów oznacza, że mają oni dobre samopoczucie oraz są zdolni do osiągania i utrzymania optymalnego poziomu funkcjonowania psychicznego i społecznego. Mają poczucie swojej tożsamości i wartości w relacjach rodzinnych i rówieśniczych. Są zdolni do osiągania celów i do uczenia się. Są w stanie radzić sobie z wyzwaniami rozwojowymi i korzystać z dóbr kulturowych dla możliwie wszechstronnego rozwoju. To wszystko ma ogromne znaczenie dla ich aktywności społecznej i ekonomicznej w przyszłości. 
Na podstawie art. 26 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1290 z późn. zm.) szkoły zobowiązane są do realizowania programu wychowawczo-profilaktycznego:

  • Treści i działania o charakterze wychowawczym powinny być formułowane z uwzględnieniem definicji wychowania, według której jest to wspieranie dziecka w rozwoju ku pełnej dojrzałości fizycznej, emocjonalnej, intelektualnej, duchowej i społecznej, wzmacniane i uzupełniane przez działania z zakresu profilaktyki problemów dzieci i młodzieży. 
  • Treści i działania o charakterze profilaktycznym powinny wynikać z przeprowadzonej przez szkołę diagnozy potrzeb i problemów występujących w danej społeczności szkolnej.

Na podstawie rozporządzenia MEN z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz. U. z 2017 r., poz. 356 z późn. zm.) – szkoły mają obowiązek realizacji zadań z zakresu promocji zdrowia psychicznego oraz profilaktyki zaburzeń psychicznych. Promocja zdrowia i profilaktyka nakładają się na siebie, gdyż wiele działań z obszaru promocji zdrowia stanowi istotny element edukacyjnych programów profilaktycznych, realizowanych na wszystkich poziomach edukacji.
 

Promocja zdrowia psychicznego to działania mające na celu wzmocnienie zdrowia psychicznego, dobrego samopoczucia i poprawę jakości życia całych populacji, grup i jednostek.
Profilaktyka zaburzeń psychicznych to działania mające na celu redukcję zagrożeń dla zdrowia psychicznego i zmniejszenie liczby incydentów zaburzeń.

Efektywny system szkolnego wsparcia zdrowia psychicznego uczniów powinien opierać się na działaniach promocyjno-profilaktycznych – adresowanych zarówno do samych dzieci, jak i do rodziców – obejmujących:

  • zapewnienie uczniom poczucia bezpieczeństwa fizycznego i emocjonalnego;
  • kształtowanie poczucia własnej tożsamości i przynależności;
  • uczenie pozytywnego myślenia i wiary w siebie w różnorodnych sytuacjach szkolnych, ale też w trakcie specjalnie zorganizowanych w tym celu zajęć, rozwijanie u nich samokontroli – automonitoringu, samooceny, autowzmacniania, także technik relaksacyjnych;
  • uczenie prawidłowych relacji z innymi, m.in. poprzez treningi umiejętności społecznych i ćwiczenia właściwej komunikacji interpersonalnej;
  • rozwijanie umiejętności pokonywania trudności, ćwiczenie z nimi technik radzenia sobie z różnorodnymi sytuacjami życiowymi, w tym także trudnymi (tu bardzo ważne są m.in. asertywność, umiejętności mediacyjne, zachęcanie do uzewnętrzniania tego, co się czuje, np. poprzez zwierzanie się, przyzwolenie na opowiadanie, okazywanie emocji z poszanowaniem innych, umiejętność wyrażania własnych potrzeb);
  • wskazywanie na pozytywne wzory osobowe oraz autorytety, którymi mogą być rodzice, nauczyciele (szczególnie w przypadku młodszych uczniów) lub pozytywni koledzy, koleżanki, bohaterowie literaccy, sportowcy, aktorzy (w odniesieniu do młodzieży);
  • podejmowanie prób modyfikowania warunków oraz sytuacji wywołujących depresję lub powodujących pogorszenie nastrojów zagrożonego problemem ucznia.

Natomiast w relacjach z rodzicami ważne jest przede wszystkim przekazywanie im informacji, jak mogą pomóc swoim dzieciom. Muszą oni wiedzieć, że w zakresie zapobiegania zaburzeniom psychicznym u ich dzieci istotną rolę odgrywają:

  • właściwa atmosfera domu rodzinnego oraz budowanie zaufania we wzajemnych relacjach, kształtowanie pozytywnych postaw, w tym uczenie afirmacji życia;
  • zainteresowanie sprawami dziecka oraz okazywanie zrozumienia dla jego sytuacji i problemów, wiara w dziecko i jego możliwości; 
  • dbanie o rozwój zainteresowań dziecka (stwarza mu to m.in. możliwość odreagowania stresu oraz znajdowania ciągle nowych, budujących wartości), zachęcanie do różnych form aktywności i inspirowanie do twórczego spędzania czasu wolnego, dzięki czemu dziecko mogłoby pozytywnie się samorealizować (sport, koła zainteresowań, zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne).

Jak zwykle pojawia się pytanie o to, kto to wszystko ma/powinien realizować? Spieszę z odpowiedzią: każdy nauczyciel – absolutnie każdy, bez względu na specja...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy